Assist. Prof. Dr. Enes Turbić
/ 

Bu yılki Bosna Hersek yerel seçimleri, son derece barışçıl bir ortamda gerçekleştirilmiştir. Bu seçimleri etkileyen unsurlar arasında, Bosna Hersek halklarının önde gelen siyasi liderlerinin sergilediği ılımlı söylemler ile Jablanica, Kreševo, Fojnica ve diğer belediyeleri etkileyen sel felaketleri sonucunda meydana gelen ciddi insani krizler yer almaktadır. Söz konusu olgular, seçim sürecinin barışçıl bir atmosferde geçmesine katkıda bulunmuş, toplumsal uzlaşı ve dayanışmanın önemini vurgulamıştır. Lakin seçimlerin ardından OHR (Türkçe: YTO, Boşnakça: Ured visokog predstavnika za BiH) Yüksek Temsilcisi Christian Schmidt’in yapmış olduğu açıklama, hem Bosna Hersek’in hem de eski Yugoslavya ülkelerinin kamuoyunu derinden sarsmıştır. Schmidt, birkaç gün önce yaptığı tartışmalı bir açıklamada, Bosna Hersek’in eski cumhurbaşkanı Alija Izetbegović’i, Srebrenica’daki soykırım ve 1992-1995 Bosna Savaşı sırasındaki çeşitli suçlardan hüküm giymiş bir savaş suçlusu olan Ratko Mladić’i benzer bir çerçevede değerlendirmiş gibi görünmektedir.

FACE TV’de yayınlanan bir televizyon programında Schmidt, söz konusu kişilerin resimlerinin tarih ders kitaplarına konulmasının uygun olmadığını ifade ederek, gelecek nesillerin tarihi figürleri eleştirel bir şekilde değerlendirmelerine olanak tanınması gerektiğini vurgulamıştır. Bahsi geçen tartışmalar, Sırp Cumhuriyeti entitesine (Boşnakça: entitet Republika srpska) ait ilkokul 9. sınıf tarih ders kitapları çerçevesinde sürdürülmektedir. Bu ders kitabı, anti-faşist ZAVNOBiH (Türkçe: Bosna Hersek Anti-faşist Devlet Ulusal Kurtuluş Konsey; Boşnakça: Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja BiH) gibi Bosna Hersek halklarının ortak yaşamına ilişkin önemli olayları ve unsurları göz ardı ederken, Sırbistan, Karadağ ve Kosova’nın (Kosovada’ki Sırpların) tarihini detaylı bir şekilde aktarmaktadır. Özellikle Draža Mihailović’in Çetnik hareketinin partizan hareketinden ayırt edilmeden anti-faşist, ulusal bir hareket olarak sunulması eleştirilere neden olmuş, bu durum geniş çapta tartışmalara yol açmıştır. Ayrıca, ders kitabında 1992-1995 yılları arasında yaşanan savaşa ilişkin bilgilere de yer verilmektedir; ancak Mladić ve Karadžić’in savaş suçları kararları dahil olmak üzere, Sırpların savaş suçlarına özel bir vurgu yapılmaksızın, Sırplar, Boşnaklar, Hırvatlar ve uluslararası toplumun eşit derecede suçlu olduğu bir iç savaş olarak tanımlandığı gözlemlenmektedir. Bu tarihsel yaklaşımlar, Bosna Hersek devletine ait olmama duygusunu pekiştirirken, tüm halkların ortak değerlerini göz ardı ettiği gerekçesiyle eleştirilmiştir.

YT Schmidt’in birkaç gün önce yaptığı açıklama, Boşnak toplumunda belirgin ve yüksek sesli tepkilere yol açmıştır. Demokratik Hareket Partisi (SDA; Boşnakça: Stranka demokratske akcije), bu açıklamayı skandal olarak nitelendirerek, Boşnak liderin bir savaş suçlusu ile karşılaştırılmasının Boşnaklara ve Bosna yurtseverlerine karşı son derece saldırgan olduğunu vurgulamıştır. SDA, bu tür ifadelerin bölgede kalıcı barışın tesis edilmesinin temel unsurları olan adalet ve hakikate katkı sağlamadığını belirtmiştir. Ayrıca, AlijaIzetbegovićVakfı (Boşnakça: Fondacija Alija Izetbegović) yaptığı açıklamalarda bu duruma tepki göstererek, Izetbegović’in her zaman Bosna Hersek’in korunmasına adandığını, Schmidt’e Izetbegović’in otobiyografisinin hediye edilerek, rolünün ve tutumlarının daha iyi anlaşılmasının hedeflendiğini ifade etmiştir.

Bahsi geçen parti ve kurumun yanı sıra, Schmidt’in Izetbegović ile Mladić’in kıyaslanması nedeniyle fırtınalı tepkilere yol açan açıklaması hakkında çok sayıda Boşnak siyasetçi, aydın, kurum ve dernek seslerini yükseltmiştir. Bu tepkiler arasında, Schmidt’in açıklamasını sert bir dille kınayan Bosna Hersek Dışişleri Bakanı Elmedin Konaković de bulunmaktadır. SDA’nın siyasi faaliyetlerini sıkça eleştiren Narod i Pravda partisi (Boşnakça: NiP) başkanı Konaković, Schmidt’in Bosna Hersek Ordusu’nun (Boşnakça: Vojska RBiH) onurlu mücadelesini savaş suçlarıyla eşleştirmesine asla izin vermeyeceğini vurgulamıştır. Ayrıca, Izetbegović’in saldırganlığa karşı savunmanın sembolü olduğunu, vizyonunun ile mirasının korunması gerektiğini belirtmiştir.

Yeşil Bereliler Derneği (Boşnakça: Zelene Beretke) ise kamuyo duyurusunda bu açıklamadan duyduğu derin rahatsızlığı dile getirmiştir. Soykırım Kurbanları ve Tanıkları Derneği (Boşnakça: Udruženje žrtava i svjedoka genocida) Başkanı Murat Tahirović, Schmidt’in tarih konusundaki bilgisizliğinin tehlikeli olduğunu ifade ederek, eleştirilerini yöneltmiştir. Saraybosna Kantonu Anma Fonu müdürü (Boşnakça: Fond Memorijala Kantona Sarajevo) Ahmed Kulanić, Bosna Hersek Ordusu’nun ülkenin savunmasındaki rolüne dair tarihsel kanıtların açık olduğunu, Izetbegović’in hiçbir zaman savaş suçlarıyla suçlanmadığını belirtmiştir. Bunlara ek olarak, Bosna Hersek Cumhurbaşkanlığı üyesi ve sol görüşlü SDP partisi (Boşnakça: Socijaldemokratska partija) üyesi Denis Bećirović ile yakın zamanda yeni-Naprijed adlı- partiyi kuran Šemsudin Mehmedović de açıklama yaparak, Izetbegović’in mücadelesinin onurlu ve adil olduğunu ifade etmişlerdir. Boşnak Enstitüsü ve BZK gibi birçok kültürel ve akademik kurumdan da benzer tepkiler gelmiştir. İlginçtir ki; Boşnak halkının siyasi partileri ve figürleri, Izetbegović’in kurucusu olduğu SDA’nın politikalarını benimseyip benimsememelerinden bağımsız olarak, YT Schmidt’in yapmış olduğu bu açıklamaya yönelik memnuniyetsizliklerini açıkça dile getirmişlerdir.

Bu olaylar, Izetbegović’in Boşnak halkı üzerindeki etkisinin hâlâ belirgin olduğunu, mevcut siyasi bağlamda benzer çapta liderlerin bulunmadığını ortaya koymaktadır. Tepkilerin ardından OHR’dan yapılan bir açıklama ise geç kalınmış bir tepki olarak değerlendirilmektedir. 16 Ekim’de yapılan açıklamada, “Ratko Mladić hüküm giymiş bir savaş suçlusudur ve Srebrenica’daki soykırımın sorumlusudur. Öte yandan, Alija Izetbegović, barışın ve Dayton Barış Anlaşması’nın sağlanmasında önemli bir figürdür ve eylemleriyle birçok hayat kurtarmıştır” ifadelerine yer verilmiştir.

YT Schmidt’in Izetbegović ile Mladić’i neredeyse eşit oldukları yönündeki açıklamasına gerekçe bulmak son derece güçtür. Geçmişe dönüp baktığımızda, Mladić ile Izetbegović arasındaki karakter ve biyografik farklılıklar dikkatle incelendiğinde, aralarındaki temel farklar belirginleşmektedir. 1992-1995 Bosna Savaşı sırasında, kaynaklara göre toplamda 100.000 ila 110.000 kişinin hayatını kaybettiği öne sürülmektedir. Bu tahminler, hem askeri hem de sivil kayıpları kapsamakta, kurbanların çoğunluğunu Boşnak uyrukluların oluşturduğu belirtilmektedir. Saraybosna’daki Araştırma ve Belgeleme merkezinin verilerine göre, bu kurbanların yaklaşık %40’ı sivil olup, büyük bir kısmı Boşnaklardır.

Savaş, ayrıca 2 milyondan fazla insanın evlerini terk etmesine neden olarak kitlesel yer değiştirmelere yol açmıştır. Bosna Savaşı süresince, Mladić, Sırp Ordusu’nun (Sırpça: VRS) komutanı olarak önemli bir askeri figür olmuştur; özellikle 1425 gün süren Saraybosna kuşatması ve Srebrenica’daki gibi askeri operasyonlarda belirleyici bir rol oynamıştır. Emirleri ve stratejileri, sıklıkla şiddet ve insan hakları ihlalleriyle anılmakta, bu durum Mladić’i dönemin en çok tartışılan ve en fazla tepki çeken isimlerinden biri haline getirmiştir.

Bosna Savaşı sırasında -özellikle 1992 yılında- Mladić, Boşnak yerleşim yerlerine yönelik saldırıları içeren bir dizi emir yayınlamıştır. Saraybosna’yı kontrol altına almaya yönelik askeri planının bir parçası olarak, askeri birliklere Boşnak nüfusun yoğun olduğu bölgelere saldırı düzenleme emri vermiştir. Daha sonraki duruşmalarda delil olarak sunulan ifadeler ve belgeler, bu emirler arasında sivil halkı korkutmak ve panik yaratmak amacıyla yerleşim yerlerinin bombalanmasının da bulunduğunu ortaya koymuştur. Bu durum, Mladić’in eylemlerinin hem stratejik hem de ahlaki açıdan son derece tartışmalı olduğunu göstermektedir.

Savaşın ardından Mladić, Lahey Uluslararası Ceza Mahkemesi tarafından soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçları dahil olmak üzere bir dizi savaş suçuyla itham edilmiştir. Mladić, 2011 yılında Sırbistan’da yakalanana kadar on yılı aşkın bir süre boyunca adaletten kaçmayı başarmıştır. Davası, 2012 yılında başlamış, birkaç yıl devam etmiştir. Bu süreçte, Mladić’in askeri eylemleri ve savaş suçlarındaki sorumluluğu hakkında çok sayıda delil sunulmuştur. 22 Kasım 2017 tarihinde, Mladić, Srebrenica’daki soykırım ve diğer savaş suçlarından dolayı suçlu bulunmuş, ardından ömür boyu hapis cezasına çarptırılmıştır. Bu mahkeme süreci, uluslararası adaletin sağlanması açısından önemli bir dönüm noktası teşkil etmekte, aynı zamanda savaşın getirdiği travmaların toplumsal bellekteki yerini de pekiştirmektedir.

Izetbegović, hayatını Bosna Hersek’in bağımsızlığı ve ulusal mücadelesine adayan önemli bir lider olarak öne çıkmaktadır. Hayati boyunca hem yurtiçinde hem de yurtdışında birçok ödül ve takdirle onurlandırılmış, bu sayede hem Batı’da hem de Doğu’da itibarlı bir konum kazanmıştır. Bosna Hersek Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı olarak, Bosna Savaşı sürecinde ve sonrasındaki barış müzakerelerinde kritik bir rol oynamıştır. Izetbegović’in aldığı en önemli ödüller arasında şunlar yer almaktadır: 1993 yılında Kral Faysal Uluslararası İslam’a Hizmet Ödülü, 1995 yılında Washington’da ABD Demokrasi Merkezi tarafından verilen Demokrasinin Uluslararası Ödülü, aynı yıl Madrid Magazine El Mundo tarafından Dünyada Yılın Kişiliği ödülü, 1995 yılında Medineli Ali Hafız Osman Vakfı’ndan Yılın Düşünürü ödülü, 1996 yılında Bosna Hersek Tuzla Üniversitesi’nden Fahri Bilim Doktoru ünvanı, 1997 yılında Saraybosna Şehri 6 Nisan Ödülü, 1997 yılında Türkiye Cumhuriyeti tarafından verilen Devlet Nişanı, 1997 yılında Riyad’da yer alan İmam Muhammed İbn Suud İslam Üniversitesi’nden Fahri Bilim Doktoru ünvanı, 1997 yılında Katar Devleti Nişanı, 1998 yılında Uluslararası Hümanist Birliği Altın Rozeti, 1998 yılında İstanbul Marmara Üniversitesi’nden Fahri Hukuk Doktorası, 2000 yılında Crans Montana Demokrasinin Gelişimi Forum Ödülü, 2001 yılında Birleşik Arap Emirlikleri’nde Yılın Kişisi ödülü, 2014 yılında- ölümünden sonra- Isa beg Ishaković ödülü, 2019 yılında ise Mostar’dan Barış Merkezi tarafından Mostar Köprüsü’nün Onursal İnşaatçısı – Barış Anıtı ödülü gibi pek çok prestijli ödül bulunmaktadır. Bu ödüller, Izetbegović’in Bosna Hersek’in ulusal kimliğinin inşasındaki katkısını ve uluslararası düzeydeki etkisini yansıtmaktadır.

Alija Izetbegović’in aldığı ödüller, önem derecesi bakımından farklılık gösterse de, tamamı onun Bosna Hersek tarihinin çalkantılı bir dönemindeki kilit rolünü ve etkisini yansıtmaktadır. Mladić ile Izetbegović arasındaki temel farkı belirleyen önemli bir diğer husus, Mladić’in Saraybosna’nın Pofalići semtinde sivil hedeflerin bombalanması emrini vermesi ve Srebrenica’daki soykırıma katılmasıdır. Savaş sırasında, yaklaşık 614 cami, 218 mescit, 69 mektep, 4 tekke, 37 türbe ve 405 diğer vakıf binası yıkılmış, bu binaların büyük bir kısmının Sırp Cumhuriyeti Ordusu (VRS) tarafından hedef alındığı kaydedilmiştir. Öte yandan, Izetbegović ve Bosna Hersek Hükümeti, savaş sırasında kiliselerin korunmasını sağlamayı amaçlamıştır.

OHR (YTO), bu duruma yönelik tepkilerini ortaya koyarak, durumu hafifletmeye çalışsa da, Bosna Hersek halkı, özellikle Boşnaklar, hâlâ tedirginlik yaşamaya devam etmektedir. Bu durum, Izetbegović’in Boşnak halkı nezdindeki itibarının hâlâ güçlü bir şekilde devam ettiğini, mevcut siyasi konjonktürden bağımsız olarak, tüm siyasi aktörlerin Izetbegović’e olan desteklerini beyan ettiklerini ortaya koymaktadır. Söz konusu destek, Bosna Hersek’in çok uluslu ve çok etnik gruptan oluşan bir topluluk olduğu Izetbegović’in fikrinin savunulması olarak değerlendirilebilir. Bu durum, Izetbegović’in halkın ortak kimliğinin ve amaçlarını sembolik bir temsilcisi olarak rolünü daha da pekiştirmektedir. Dolayısıyla, Izetbegović’in mirası ve etkisi, Bosna Hersek toplumunun hafızasında önemli bir yer edinmiş, bu bağlamda onun figürü, toplumsal birliğin ve direnişin simgesi olarak varlığını sürdürmüştür.

Fillimisht, numri i kontinenteve mësohet ndryshe në pjesë të ndryshme në botës. Nëse në Evropë fëmijëve u mësohet se Toka ka 7 kontinente, në pjesë tjera mësohet se ka 6 (Evropa konsiderohet unike me Azinë), diku 5 (Afrika numërohet bashkë me Euroazinë), ndërsa diku njihen vetëm 4 kontinente (duke i konsideruar si një Amerikën Jugore dhe Veriore).

Për të qenë real, arsyes për veçantinë e Evropës i njihet dimensioni kulturor. Domethënë, meqë nga Azia nuk e ndanë asnjë trup i madh ujor, Evropa njihet si e veçantë për arsye kulturore. Por, çdo sociolog dhe vështrues objektiv do të hetojë se nga Portugalia deri në Finlandë (të dyja anëtare të BE-së dhe NATO-s), ka varietete gjigande kulturore ndërmjet popujve të ndryshëm të Evropës. E lëre më nëse e përdorë përkufizimin gjeografik të Evropës deri në malet Ural të Rusisë.

Sidoqoftë, përskaj këtyre dallimeve, prej shumë shekuj më parë janë paraqitur tipare për të cilat Evropën e kanë paraqitur si një rajon unik krahasuar me pjesët tjera të botës. I pari prej këtyre ishte Krishterimi. “Evropa krishtere” ose “Christendom”-i. Më vonë, kësaj iu shtua edhe humanizmi, iluminizmi, dhe qeverisja përfaqësuese, edhe pse në të njëjtën kohë disa shtete evropiane zbatonin kolonializëm brutalisht eksploatues në kolonitë e shumta në kontinentet tjera, që nuk ishte aspak humane; ndërsa disa shtete tjera brenda Evropës ishin monarki absolute e jo regjime demokratike.

Pas tmerreve të Luftës së Dytë Botërore, në Evropë u paraqit një qasje e re që për qëllim kishte bashkëpunimin intensiv ndërmjet shteteve, njëkohësisht duke vendosur standarde të caktuara që shtetet duhet të pranojnë në legjislativën e tyre dhe t’iu përmbahen. Për këtë qëllim u themelua Këshilli i Evropës, dhe organizatat paraardhëse të Bashkimit Evropian. Prej atëherë deri më sot, këto janë vënës të kritereve zyrtare (“e zezë në të bardhë”) se çka është standard evropian kur vjen puna te aspektet shoqërore, politike, dhe juridike. Kështu, Këshilli i Evropës e ka Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe shumë dokumente tjera për mbrojtje më të precizuar të dinjitetit njerëzor, si edhe dokumente si Karta Evropiane e Vetëqeverisjes Lokale, që janë instruksione për rregullimin politik të shteteve evropiane. Por, dimensionin politik më të theksuar, më të zgjeruar, dhe me kritere më strikte për t’iu përmbajtur, e ka Bashkimi Evropian, që tërë legjislativën e ka të përmbledhur në “acquis communautaire” dhe që shtetet kandidate duhet ta përvetësojnë.

Megjithatë, shumë më shumë se ratifikimi i konventave dhe miratimi i ligjeve, me evropianizim nënkuptohet që edhe klasa politike e shteteve ballkanike, edhe shoqëria në përgjithësi, të përvetësojë vlera të caktuara që konsiderohen si pjesë e “Evropës së qytetëruar”. Se cilat janë këto vlera është çështje diskutabile, përderisa Bashkimi Evropian ka 27 shtete anëtare që kanë shumë dallime mes vete dhe brenda vetes, ndërsa motoja zyrtare e BE-së është “In varietate concordia” (“Të bashkuar në diversitet”). Sidoqoftë, në kontekst të Ballkanit, evropianizimi ka marrë konotacion si një term gjithëpërfshirës për përmirësime në shumë fusha: rritje e mirëqenies ekonomike, ulje e korrupsionit, e deri te ndryshimet në mentalitetin e njerëzve të thjeshtë: prej hedhjes së mbeturinave, bontonit, zhurmës në ndërtesa të banimit kolektiv, deri te pranimi i dallimeve shoqërore.

Në fakt, një nga konotacionet e evropianizimit në Ballkan, është si antitezë e nacionalizmit etnik të karakterizuar me jotolerancë, shovinizëm, dhe marrëdhënie të këqija ndërmjet shteteve. Ndërkaq, përballë kësaj qëndron evropianizimi si bashkëjetesë paqësore e grupeve të ndryshme shoqërore, dhe bashkëpunim intensiv ndërmjet shteteve.

Ky lloj i evropianizimit të Ballkanit ka mbështetje të kahmotshme prej SHBA-ve, BE-së, dhe disa shteteve evropiane, që qëndrojnë pas një grumbulli iniciativash rajonale ndërmjet shteteve dhe samiteve të njëpasnjëshme. Por, përkundër asaj që kjo qasje tashmë ka arritur traditë gati se një çerek-shekulli (prej kohës kur Kosova administrohej nga UNMIK-u ndërsa Serbia dhe Mali i Zi ishin një shtet), këto përpjekje euro-amerikane për nxitje të bashkëpunimit në mes shteteve ballkanike kanë rezultuar me shumë pak dobi konkrete. E as që kanë çuar në vullnet të mirë të politikanëve ndaj popujve tjerë: Serbia dhe BeH (për shkak të faktorit serb) vazhdojnë të mos e njohin pavarësinë e Kosovës. Ministra të qeverisë serbe dhe presidenti i entitetit Republika Srpska publikisht e përdorin pezhorativin “shiptari”. Vazhdojnë përpjekjet për rrënim të BeH dhe mohohet gjenocidi në Srebrenicë. Dhe nëse shtetet tjera, si Maqedonia e Veriut, bëjnë diçka që është në kundërshtim me politikën e Beogradit, politikanët serbë i reagojnë me fjalor jodiplomatik dhe me arrogancë. Ndërkaq, vet në Maqedoni të Veriut ka qarqe që shprehin rezerva apo tërësisht i kundërshtojnë projektet për përmirësim të lidhjeve infrastrukturore me Republikën e Shqipërisë, e në veçanti me Republikën e Kosovës, që janë të lëna pas dore apo janë qorrsokak të transportit ndërkombëtar.

Pra, disa nacionalizma që karakterizohen me urrejtje ndaj popujve tjerë dhe frikë joracionale nga popujt tjerë, e kanë lënë Ballkanin larg nga sjellja evropiane e bashkëpunimit të ngushtë mes shteteve fqinje ose gjeografikisht të afërta, siç është rasti me bashkëpunimin franko-gjerman, të shteteve të Beneluksit, e madje edhe mes shteteve të Grupit të Vishegradit.

Por përpos marrëdhënieve zyrtare ndërmjet shteteve, një strategji tjetër perëndimore e uljes së tensioneve në Ballkan është edhe mbështetja për shoqërinë civile, e projekteve të bashkëpunimit edhe ndërmjet shteteve, edhe projekte për tejkalim të ndasive shoqërore brenda shteteve.

Nga projekte të tilla nuk ka asgjë të keqe. Të rinjtë përfitojnë udhëtim falas, njihen me njerëz të etnive dhe/ose shteteve tjera, dhe pjesëmarrja në organizime të tilla ua rritë vetëbesimin duke ua pasuruar biografitë e tyre. Dhe në fund të fundit, përmes granteve që ndahen, këto projekte kanë dobi ekonomike duke shërbyer si transfer të hollash nga shtetet e pasura perëndimore për ekonomitë e shteteve ballkanike. Por, gjithë ato seminare, workshop-e, trajnime, e këmbime të rinjsh nga shtetet e ndryshme ballkanike, që qëllimin e deklaruar e kanë ndërtimin e bashkëjetesës, barazisë, paqes, dhe fjalëve tjera të mira, nuk kanë rezultuar me sukses në arritjen e qëllimeve të proklamuara. Nëse bëhet studim empirik, ndoshta mund të detektohet ndonjë përmirësim i vogël, por në skemën e madhe të gjërave, gjendja është dëshpëruese, me: provokime dhe përqeshje të ndërsjella në seksionin e komenteve në internet, me grafiti në muret e ndërtesave të banimit dhe brohoritje në stadiume që thërrasin në gjenocid, me glorifikimin e kriminelëve të luftës me vendim gjykate, me OJQ progresiste që solidarizohen me kauzat mijëra kilometra larg por nuk mbajnë qëndrim për ankesat e bashkëqytetarëve me të cilët jetojnë në të njëjtin shtet.

Nga subjektet joshtetërore, të vetmit bartës të “mirëkuptimit ndërballkanik” janë disa qarqe panballkanike që ideologjinë e vjetër majtiste e kombinojnë me botëkuptimet e progresivizmit të sotëm perëndimor.

Për shembull, duke futur te fashizmi edhe gjëra si mohimi i të drejtave reproduktive të grave, këta online-aktivistë u shqetësuan shumë kur në kontekst të vendimit të Gjykatës Supreme për abortin, disa qarqe amerikane flisnin për “ballkanizim” të SHBA-ve, dhe në kundërpërgjigje të tyre, këta panballkanistë krenoheshin që në Ballkan aborti është legal qysh në kohën e Jugosllavisë.

Në kontekst të ngritjes së djathtizmit ekstrem në Perëndim, që po ashtu e karakterizojnë si fashizëm, këta ithtarë modern të bratsvo-jedinstvos shprehin krenari me Luftën Nacional-Çlirimtare Jugosllave, dhe shembullin e Boros dhe Ramizit, duke e anashkaluar faktin se kjo luftë ishte mashtrim perfid ndaj shqiptarëve dhe përfshinte krime lufte të tmerrshme. E për krenarinë me regjimin e tmerrshëm që u ndërtua pas 1944, një shembull të saj veç më e përmendëm.

Por shkelja më e rëndë etike që e bëjnë, është kur në përgjithësi flasin kundër “nacionalizmit në Ballkan”, duke mos bërë dallim midis nacionalizmit të një populli që ka qenë viktimë e dhunës, diskriminimit, shtypjes, dhe vrasjeve; me nacionalizmin e një regjimi që i ka bërë të gjitha tmerret ndaj të tjerëve. Në këtë drejtim është edhe klisheja naive për “politikanët populistë në Ballkan që e manipulojnë popullin me nacionalizëm” (dhe që “shpërqëndrojnë nga problemet reale si korrupsioni dhe ikja e të rinjve”), duke bërë kështu ekuivalencë jomorale mes politikanëve që luftojnë për drejtësi dhe barazi, me politikanët që luftojnë për të kundërtën e tyre. Pra sipas tyre, politikanët shqiptarë që luftojnë për barazi, janë njësoj si politikanët maqedonas që luftojnë për ta mbajtur kontrollin hegjemonik. Politikanët boshnjakë që luftojnë për shtet funksional, janë njësoj si politikanët serbë që duan gjenocidi t’iu shpërblehet me gjysmën e territorit të Bosnjës dhe Hercegovinës.

Për të qenë vetëkritikë, s’ka dyshim se as shqiptarët nuk janë të pagabueshëm. P.sh. është për t’u dënuar histeria kundër Zdravko Çoliqit dhe Goran Bregoviqit vetëm pse janë serbë (pa treguar mëkat konkret nacionalist ndaj shqiptarëve). Meriton dënim edhe harta e Shqipërisë së zgjeruar mbi stadiumin e Beogradit. Nevojitet distancim më i madh nga pseudo-shkenca e obsesionit me lashtësinë e shqiptarëve që ndonjëherë kalon në mohim dhe fyerje të popujve tjerë. Por këto gabime nga shqiptarë të thjeshtë, janë më të rralla, më të buta, dhe më të padëmshme, se ato që bëhen nga përfaqësues zyrtarë dhe të zgjedhur në mënyrë demokratike nga disa popuj tjerë.

Nëse duam që Ballkani ta tejkalojë nacionalizmin e mbrapshtë dhe të evropianizohet, fillimisht duhet të tejkalohet ekuivalenca jomorale. Dhe, sipas vlerës evropiane të meritokracisë, edhe faji t’i hidhet sipas meritës atij që më së shumti e ka gabim.

The Center for Political, Economic, and Social Research hosted a panel discussion today on the topic “North Macedonia Between East and West” with panelists Prof. Dr. Sefer Tahiri and Ismail Sinani, moderated by Assist. Prof. Dr. Murat Aliu.

During the panel, the concepts of East and West, and our perception of these concepts, were discussed. Additionally, the historical and political dilemmas of Macedonians and Albanians in general, and Macedonia in particular, were examined in the context of new geopolitical constellations. The discussion focused on the need to redefine new models of political and historical balance and the values upon which we will build our lives as a people and as a state.

Panel diskutim: Maqedonia e Veriut ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit: Fiksion apo Realitet!

Në kuadër të qendrës për studime politike, ekonomike dhe sociale u realizua panel diskutimi me temë “Maqedonia e Veriut ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit: Fiksion apo Realitet!” me panelistë Prof. Dr. Sefer Tahiri dhe Ismail Sinani, moderuar nga Doc. Dr. Murat Aliu.

Gjatë panelit u diskutuan konceptet e Lindjes dhe Perëndimit dhe perceptimi ynë për këto koncepte. Gjithashtu, dilemat historike dhe politike të maqedonasve dhe shqiptarëve në përgjithësi, dhe Maqedonisë në veçanti, u shqyrtuan në kontekstin e konstelacioneve të reja gjeopolitike. Diskutimi u fokusua në nevojën për të ripërcaktuar modele të reja të ekuilibrit politik dhe historik dhe vlerat mbi të cilat do të ndërtojmë jetën tonë si popull dhe si shtet.

The Center for Political, Economic, and Social Research hosted a panel discussion today on the topic “North Macedonia’s Dual Elections: Implications and Perspectives” with panelists Abil Baush and Xhenur Iseni, moderated by Assist. Prof. Dr. Murat Aliu.

During the panel, participants delved specifically into the impact of elections on the economic aspects of the country, the platforms and activities of political parties during the election campaign, political culture, and the potential long-term effects on national policy.

Panel diskutim: Zgjedhjet e dyfishta në Maqedoninë e Veriut: Implikimet dhe Perspektivat

Në kuadër të qendrës për studime politike, ekonomike dhe sociale u realizua panel diskutimi me temë “Zgjedhjet e dyfishta në Maqedoninë e Veriut: Implikimet dhe Perspektivat” me panelistë Abil Baush dhe Xhenur Iseni, moderuar nga Doc. Dr. Murat Aliu.

Gjatë panelit, diskutimi u fokusua në mënyrë specifike në ndikimin e zgjedhjeve në aspektet ekonomike të vendit, platformat dhe aktivitetet e partive politike gjatë fushatës zgjedhore, kulturën politike, dhe efektet e mundshme afatgjata në politikën kombëtare.

The Center for Political, Economic, and Social Research hosted a panel discussion today on the topic “Reflections on the North Macedonia Election Results,” with panelists Dr. Sevba Abdula, Ismail Aliji, Assist. Prof. Dr. Murat Aliu, and Seyyid Emin.

During the panel, the participants delved into various aspects of the election process, offering insights into pre-election campaigns, examining political party election programs, and analyzing key factors influencing voter behavior. The discussion also covered post-election reflections on the outcomes and implications for the political landscape in North Macedonia.

Click here to access the full panel discussion.

Panel: Kuzey Makedonya Seçim Sonuçlarının Yansımaları 

Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmaları Merkezi bugün “Kuzey Makedonya Seçim Sonuçlarının Yansımaları” konulu bir panele ev sahipliği yaptı. Panelde konuşmacı olarak Dr. Sevba Abdula, İsmail Aliji, Dr. Murat Aliu ve Seyyid Emin yer aldı.

Panelde katılımcılar seçim sürecinin çeşitli yönlerini ele alarak seçim öncesi kampanyalar hakkında, siyasi partilerin seçim programları hakkında ve seçmen davranışını etkileyen temel faktörler hakkında analizler sundular. Tartışmada ayrıca seçim sonrası Kuzey Makedonya’daki siyasi ortamın sonuçları ve etkileri üzerine düşünceler de ele alındı.

Panelin tamamı için tıklayınız.

The panelists discussed the treatment of nationalism as a notion, the definition of the term nationalism, and its impact on North Macedonia and the Balkan countries in general. Additionally, the panel focused on the process of integrating the Balkan countries into the European Union, Euroscepticism, progress, current inter-neighboring challenges of the Balkan countries that prolong the progress of European integration, and other related topics.

*

Panel diskutim: Ballkani ndërmjet nacionalizmit dhe europianizimit

Në kuadër të qendrës për studime politike, ekonomike dhe sociale u realizua panel diskutimi me temë “Ballkani ndërmjet nacionalizmit dhe europianizimit” me panelistë Mirela Saiti dhe Rilind Dauti.

Panelistët diskutuan rreth trajtimit të nacionalizmit si nocion, definimit të termit nacionalizëm dhe impakti i saj në Maqedoninë e Veriut dhe vendet e Ballkanit në përgjithësi. Në të njëjtën kohë, gjatë panelit u debatua edhe për procesin e integrimit të vendeve të Ballkanit në Unionin Evropian, euroskepticizmi, progresi, sfidat aktuale ndërfqinjësore të vendeve të Ballkanit që prolongojnë ecurinë e eurointegrimit, dhe të tjera.

***

Panell diskutim: Ideologjia, Ballkani dhe Postmodernizmi Në kuadër të qendrës për studime politike, ekonomike dhe sociale u realizua panel diskutimi me temë “Ideologjia, Ballkani dhe Postmodernizmi” me panelistë Prof. Dr. Avni Avdiu nga Universiteti “Nënë Tereza” në Shkup dhe Asst. Dr. Murat Aliu nga Universiteti “Nënë Tereza” , i cili panel u moderua nga Berat Alili. Paneli u fokusua në shtjellimin e ideologjisë në aspekt terminologjik, politik, historik dhe social në kuadër të kontekstit evropian dhe atë Ballkanik, si dhe reflektimi i ideologjisë në kohën postmoderniste në partitë politike dhe jetën ekonomike-sociale