Prof. Dr. Merita Zulfiu Alili

/

As North Macedonia continues to struggle with socio-economic transformation, it is also facing a persistent and increasingly pressing challenge: the emigration of its working-age population. In recent years, thousands of citizens, particularly the young, educated, and professionally skilled, have left the country in search of better opportunities abroad. While migration is a natural part of global mobility, the scale and composition of this exodus raise a critical question: can North Macedonia afford to keep losing its workforce?

Emigration from North Macedonia is not a new phenomenon, but its scale is now alarming. About 38% of the population has emigrated globally, with 18% heading to OECD countries. The trend is most pronounced among the young and educated: over 55% of students and 38% of university staff express intentions to leave. A study by the Friedrich Ebert Foundation found that 42.67% of young people in North Macedonia want to move abroad. Since 2012, the working-age population has shrunk by 6%, with projections of a 15% decline by 2050. This “brain drain” is particularly acute in sectors like healthcare, IT, and education, where the loss of talent is eroding the country’s capacity for innovation and public service delivery.

The migration of workers from North Macedonia is primarily driven by economic constraints. Research clearly indicates that low wages, lack of security, and poor working conditions force people to leave the country rather than enter the local labour market.  As of early 2025, the average monthly net salary stands at 43,050 denars (approximately €700), while the minimum wage was recently raised to about €400 (24.379 den) in March 2025. These figures remain significantly lower than European averages, with hourly wages in North Macedonia approximately eight times less than the European mean.

North Macedonia is facing a labour market paradox: even though unemployment remains high—12.5% in early 2024, with youth unemployment even higher (29.6% in 2023)—businesses still struggle to fill open positions. According to the State Statistical Office, the job vacancy rate raised to 1.93% in the fourth quarter of 2024, up from 1.27% in 2016. The highest vacancy rate (3.47%) is in accommodation and food services, while public administration and defence have the lowest (0.13%). Small and medium-sized businesses (10–49 employees) and the Pelagonia region are most affected, and the largest number of vacancies (2,149) are for professionals and scientists.

This situation is mainly caused by two factors: a mismatch between the skills that job seekers have and what employers need, and the ongoing emigration of qualified workers. Many young people and professionals are leaving the country in search of better opportunities.  As a result, labour shortages are slowing economic growth, which in turn encourages even more people to leave. This creates a vicious cycle that threatens the country’s long-term development and stability.

To effectively address North Macedonia’s workforce emigration crisis, policymakers should focus on raising wages and improving working conditions in key sectors, aligning education and training with the needs of the labour market, and creating clear career development opportunities for young professionals. The government should also support entrepreneurship, simplify business procedures, and offer incentives such as reintegration assistance, tax breaks, and knowledge transfer programs to encourage the return of emigrants and greater engagement from the diaspora. North Macedonia can improve labour force retention and better match labour supply with demand by harmonising its labour standards and employment regulations with neighbouring countries, expanding cross-border vocational training and work-based learning opportunities, and moving toward EU membership by adopting European labour market rules. At the same time, the government should use real-time labour market information systems to monitor which occupations and skills are in demand, and provide targeted active labour market policies such as upskilling, reskilling, and career guidance to help workers gain those skills. This integrated approach will strengthen the country’s labour market, reduce skills mismatches, and help retain talent to meet economic needs. Strong governance, public-private partnerships, and regular evaluation are crucial to ensure these measures reduce emigration and help secure North Macedonia’s long-term economic stability.

Jasmin Rexhepi
/

With my extensive experience working with Legis, an NGO in North Macedonia, I’ve had the privilege of directly engaging with refugees and learning about their challenges, hopes, and the reasons they embark on such difficult journeys. Here, I will address some key questions regarding the causes of migration, the challenges of racism and xenophobia, and North Macedonia’s role in managing refugee flows.

1. Main Reasons for Migration

When we explore why people emigrate, it’s clear that their reasons are often complex and intertwined with a range of personal, political, and environmental factors. From my work with refugees, we’ve seen the most common factors driving migration to include:

• Conflict and Violence: One of the most significant reasons people flee their homes is armed conflict. Wars, political instability, and ethnic persecution force individuals to leave in search of safety. This has been a consistent pattern, from conflicts in the Middle East to Africa, where entire communities are displaced by violence.
• Economic Hardship: Many refugees leave due to poverty and the lack of economic opportunities in their home countries. In some cases, the desire for better jobs, education, and overall living conditions drives families to seek better futures abroad.
• Climate Change: Increasingly, environmental factors like floods, droughts, and extreme weather conditions are becoming key drivers of migration. Climate change is forcing people to flee regions that are no longer habitable, especially in areas like Sub-Saharan Africa and parts of South Asia.
• Human Rights Violations: Persecution based on factors like religion, gender, or ethnicity is another major factor that forces people to leave. In many instances, refugees have been denied basic human rights, and migration becomes the only option for survival and freedom.

When we talk about the push factors of migration of the local population towards western Europe, we must highlight some crucial ones: Economic Hardship: Poverty, lack of opportunities, and the search for a better quality of life are major motivators. The desire for better jobs, education, and overall living conditions drives families to seek better futures abroad.

Low quality of education: Many people are aware of the low quality of education in Macedonia, so they decide to leave for their children, to offer them better future trough quality education. We also have many students that never comes back after their studies in western Europe.

Absence of rule of law: Since the big protests from 2015 and 2016 for freedom and justice, our citizens haven’t seen any positive change in this way.

From the data collected through our projects, and from my own experience in the field, it’s clear that these reasons often overlap, creating a compounded sense of urgency for individuals and families. People are not just running from one issue; they’re often fleeing a combination of factors that make staying in their home country untenable.
/

2. Racism and Xenophobia

Racism and xenophobia present significant challenges for refugees, not only in their home countries but also in their host countries. Unfortunately, these issues are prevalent in North Macedonia as well, where refugees often face negative stereotypes, discrimination, and social exclusion.

In my work with refugees in North Macedonia, I’ve observed that racism and xenophobia are often rooted in ignorance, fear, and a lack of understanding about the refugee experience, busted by fake news and supported by some rightwing political parties. Refugees are sometimes seen as “the other,” the outsider, and this perception can lead to a host of discriminatory behaviors. Some refugees face verbal abuse, others struggle to find employment or housing, and in some cases, they’re excluded from access to essential services.

The “foreigner” stigma Is particularly strong, and it can impact their integration into local communities. While there are many people in North Macedonia who are genuinely compassionate and willing to help, broader societal perceptions still pose barriers to inclusion. The key issuses are the disinformation and the lack of awareness and education about refugees’ circumstances and the benefits of diversity.

Changing these perceptions requires a concerted effort to promote empathy and understanding. Education and awareness programs, both for the general public and for institutions, are essential to help bridge the gap. We need to highlight the positive contributions refugees make to society, and promote a narrative of solidarity rather than fear.  
/

3. Capacities of North Macedonia to Handle Refugee Flows

North Macedonia has long served as a transit point for refugees coming from various countries, especially during times of crisis. While the civic sector, and not the public institutions, has made notable efforts to provide basic services to refugees, it is clear that there are still significant challenges in terms of both institutional and financial capacities.

• Institutional Capacities: While North Macedonia has institutions and policies in place to manage refugee flows, these systems are often overwhelmed. Refugees typically pass through the country in transit, but those who decide to stay require more robust support systems. There needs to be more focus on long-term integration policies that extend beyond temporary shelter or food aid. The government, together with NGOs, should ensure access to healthcare, legal assistance, education, and employment for refugees who choose to settle.
• Financial Capacities: North Macedonia relies heavily on international aid to support refugees, and while this aid is invaluable, it’s not always sufficient. Sustainable, locally-driven funding mechanisms are needed to create a more stable system of support. We also need to encourage greater private sector involvement, as businesses can play a critical role in integrating refugees into the labor market.

Moving forward, North Macedonia needs a more comprehensive approach to refugee support. Housing and reception policies are important, but they cannot be the only focus. The country must implement a broader framework of political and institutional interventions.

• Legal and Social Support: Refugees need clear, accessible pathways to legal status, work permits, and residency. Without these, refugees can find themselves in a state of limbo, unable to contribute to the economy or integrate into society.
• Employment and Education Programs: Creating opportunities for refugees to work and learn is essential. Refugees are often highly motivated and bring with them a wealth of skills and experience that can enrich the local community. Supporting them through training programs, language courses, and job placement services will help refugees become self-sufficient and contribute to the economy.
• Public Awareness Campaigns: As I mentioned earlier, changing public perceptions is crucial. North Macedonia should invest in campaigns that highlight the importance of diversity and the value refugees bring. This can help reduce xenophobia and foster a more inclusive environment.
  /

Conclusion

In conclusion, migration is a complex issue that requires a multifaceted response. While North Macedonia has made strides in offering assistance to refugees, there is still much to be done. We need stronger institutional support, more sustainable financial resources, and a broader framework for integrating refugees into society. With the right policies and a commitment to empathy and understanding, North Macedonia can become a place of safety and opportunity for those in need.

Arta Xhelili
/  

Migration began with human history. Demands, needs, conditions and circumstances that have accompanied the individual and the society for centuries, have made migration as essential and inevitable. The process of globalization, the scientific and technological progress, as well as the constant demand for a better and safer life, are the main drivers of migration for individuals from underdeveloped to developed countries. Traditionally, migration has been seen as a negative phenomenon that causes a lack of human resources in countries of origin and as a threat to security and labor force in countries of destination. This perspective has changed in recent years, where migration has begun to be seen as a phenomenon that, aided by appropriate policies, can promote development.

Migration as a multifaceted and ubiquitous phenomenon in all countries of the world has intensified in recent years in the Republic of North Macedonia, having a demographic, political, economic, social and psychological impact. North Macedonia has encountered all forms of migration: external and internal, forced and voluntary, regular and irregular, migration of highly qualified and unqualified workers. At the same time, North Macedonia is facing negative growth, emigration and great potential for further emigration, so it would be important for it to consider strategic considerations that would stop these negative trends.

Among the most common topics in the field of migration research are the questions “why people leave”, why migration occurs and how it changes over time. Based on the review of the literature on the reasons, causes and factors that stimulate migration, and the studies that I have conducted over the years, the reasons for migration in North Macedonia can be divided into traditional and contemporary. Traditional driving factors are unemployment, nepotism and corruption, lack of meritocracy, political and economic instability, and poor health services. Globalization trends have imposed a new type of migration, which differs from other forms, although more limited in number is more widespread in scope. New factors of migration are: the ideal image of the West; the crowd factor: “Everyone is leaving, what are we waiting for”; and modernization: the family is shrinking, needs and passions are growing, and the society is transformed to a consumer society that cannot be satisfied.

North Macedonia, as well as other Balkan countries, lacks proper migration policies. So far, several governmental bodies (Ministry of Foreign Affairs, Internal Affairs, Labour, etc.) have mainly influenced the issue of migration indirectly, but the creation and implementation of research-based policies has not been practiced. In order that the Republic of North Macedonia to successfully respond to the global challenges of migration and to be able to build strategies, it is necessary to initially raise the level of knowledge by advancing migration studies and raise awareness on migration issues, as well as the awareness of political decision-makers about the causes, consequences and future trends in population movements. Migration related research would generate and disseminate a wider range of knowledge that will assist more balanced, comprehensive, sustainable strategies in terms of the country’s treatment of migration challenges. Migration studies would provide policy impact research that will assist the state and policy makers to consider appropriate actions regarding migration policy. In accordance with the needs of North Macedonia the development of two types of policies is considered imperative: (1) policies that would help countries to manage migration, and (2) policies that would manage diaspora investments, respectively social and economic policies.

In sum, migration is a process that cannot be stopped and we should not try to stop it. Rather, we should focus on understanding it and developing comprehensive policies and appropriate migration management measures that both migrants and communities would benefit.

Prof. Dr. Fati Iseni – Universiteti “Nënë Tereza” në Shkup

Që nga kohërat e lashta njerëzimi ka qenë gjithmonë në lëvizje, por kah fundi i shekullit 20-të dhe fillimi i shekullit 21 kjo lëvizje ka marrë një dinamizëm më të madh në pjesë të ndryshme të botës. Nga vetë fakti se ne sot jetojmë në një epokë të lëvizjes së paparë të ideve, teknologjisë, parave dhe njerëzve, sigurisht që kjo e dikton nevojën edhe të lëvizjes së kapitalit njerëzor.

Një nga faktorët kryesor është edhe globalizimi i cili ka ndryshuar botën dhe vazhdon të ndryshojë konceptin e marrëdhënieve midis shteteve kombëtare, korporatave dhe organizatave ndërkombëtare në kuptim të refleksioneve gjeopolitike dhe si rrjedhojë edhe ekonomike, kulturore dhe demografike, sociale, të sigurisë, ose mjedisore.

Shkaqet e emigrimit janë të shumta por vlerësohet se kryesisht ikin prej konfliktit të dhunshëm, terrorizmit, ndryshimeve klimatike, varfërisë, pabarazisë dhe padrejtësisë.

Krerët shtetërorë anembanë botës kanë një imperativ moral për të ofruar siguri, prosperitet ekonomik dhe mirëqenie për njerëzit e tyre, por politika duhet të jetë e përshtatshme për mjedisin lokal, qoftë gjeografik, politik apo kulturor, për të ndihmuar njerëzit të funksionojnë mirë.

Definimi i termave Emigrim/Imigrim/Migrim

Emigrate – Emigrimi do të thotë të largohesh nga vendi për të jetuar në një vend tjetër

Immigrate – Imigrimi është të vini në një vend tjetër për të jetuar përgjithmonë

Migrate – Migrim është të lëvizësh, d.t.th. një veprim që ndodh për momentin

(Përdorimi midis emigrimit, imigrimit dhe migrimit varet nga këndvështrimi i fjalisë)

Përkufizimi i një migranti ndërkombëtar

Emigrant ndërkombëtar: dikush që ndryshon vendin e tij ose të saj të vendbanimit të zakonshëm, pavarësisht nga arsyeja e migrimit ose statusi ligjor nëse kohëzgjatja është të paktën 1 vit (burimi: Kombet e Bashkuara, 1998 dhe rekomandimet mbi Statistikat e Migracionit Ndërkombëtar)

Arsyet për migrim mund të përfshijnë: të studiosh ose të marrësh trajnim; të punosh ose të fillosh një biznes; të bashkohesh me anëtarët e familjes; të kërkosh liri më të madhe personale; të kërkosh strehim nga persekutimi.

Një pasqyrë kohore e migrimit global

Kolonizimi i Amerikave | 1492-1820. Midis periudhave 1492-1820, rreth 2.6 milionë evropianë emigruan në Amerikë.

Tregtia transatlantike e skllevërve | 1525-1866. Sipas vlerësimeve, rreth 12.5 milionë afrikanë u morën si skllevër midis 1525 dhe 1866 në Karaibe, Amerikën e Veriut dhe Amerikën e Jugut.

Një migrim i nxitur në SHBA | 1916-1970. Më shumë se katër milionë afrikano-amerikanë migruan nga Jugu i SHBA-së për një hark kohor prej 30 vjetësh.

Zhvendosja e hebrenjve para, gjatë dhe pas luftës së dytë botërore | 1939. Bolivia mirëpriti 30,000 refugjatë, ndërsa më shumë se 60,000 gjermano-hebrenjë shkuan në Palestinë në vitet 1930.

Krijimi i Izrealit | 1948 – Pas krijimit të Izraelit në vitin 1948, populli palestinez iu nënshtrua spastrimit etnik dhe gjenocidit, i njohur ndryshe si Nakba. Forcat izraelite zhvendosën të paktën 750,000 njerëz, por sot, vlerësohet se ka 7.2 milionë refugjatë palestinezë në mbarë botën.

Ndarja e Indisë 1947- Pas përfundimit të sundimit të Britanisë mbi Indinë, nënkontinenti u nda në dy shtete të veçanta – Pakistani me shumicë myslimane dhe India me shumicë hindu (Bangladeshi nga viti 1971). Ndërsa shifrat e sakta janë të diskutueshme, ndarja zhvendosi afërsisht 14 milionë njerëz sipas linjave fetare. Nga India në Ugandë në MB – 1972 – Mijëra indianë u sollën në Afrikë në vitet 1890 për të ndërtuar Hekurudhën Kombëtare të Ugandës që lidh kryeqytetin e saj Kampala me Mombasa, Kenia. Në vitin 1972, për shkak të indofobisë, diktatori i Ugandës Idi Amin i dha komunitetit të pakicës aziatike të vendit të tij 90 ditë për t’u larguar. Rreth 55,000 uganda-aziatikë u dëbuan dhe më shumë se gjysma u vendosën në MB.

Ikja nga Lufta e Vietnamit 1975 – Migrimi në shkallë të gjerë në SHBA nga Vietnami filloi në fund të Luftës së Vietnamit në 1975. Ndërsa kriza humanitare në rajon u intensifikua dhe komunizmi u thellua, pothuajse 125,000 refugjatë vietnamezë u pranuan në SHBA.

Pushtimet dhe trazirat civile në Afganistan – Fundi i viteve ’90 deri më sot pushtimi sovjetik i Afganistanit në fund të viteve ’90 u pasua nga një rritje e ekstremizmit dhe trazirave civile që përfundimisht shkaktuan një ndërhyrje të NATO-s. Vitet e konfliktit çuan që Afganistani të kishte popullsinë e dytë më të madhe të refugjatëve në botë. Sipas UNHCR-së, vendi ka rreth 2.6 milionë refugjatë të regjistruar. Rreth 1.5 milionë refugjatë afganë jetojnë në Pakistan.

Luftërat Jugosllave 1991 deri në 2001

Luftërat Jugosllave ishin një seri konfliktesh etnike dhe luftërash për pavarësi dhe kryengritje të zhvilluara në ish-Jugosllavi nga viti 1991 deri në 2001. Kjo çoi në shpërbërjen e shtetit jugosllav në shtatë shtete dhe zhvendosi më shumë se 4 milionë ndërsa vrau mbi 200,000.

Kriza e refugjatëve sirianë 2011

Në prill 2011, qindra njerëz vdiqën në përleshjet midis ushtrisë siriane dhe forcave të opozitës. Ndërsa vlerësohet se numri i të vdekurve ishte 511,000 nga fillimi i luftës deri tani. Që nga viti 2016, OKB-ja vlerëson mbi 13.5 milionë sirianë të zhvendosur – popullsia më e madhe e refugjatëve në mbarë botën. Përafërsisht shtatë milionë janë zhvendosur brenda vendit, ndërsa të tjerët kanë kërkuar strehim në Turqi, Liban, Jordani dhe Egjipt.

Kriza Rohingya e Mianmarit

Që nga viti 2017, më shumë se 740,000 njerëz nga Mianmari kanë kaluar kufirin drejt Bangladeshit për shkak të dhunës ekstreme. Shumica e refugjatëve identifikohen si Rohingya, një grup etnik i pakicës myslimane në Mianmar me shumicë budiste. Shumë Rohingya migruan pranë qytetit kufitar të Cox’s Bazar, kampi më i madh dhe më i dendur i refugjatëve në botë.

Popullsia lëvizëse e Kinës 2030

Ndërsa shpesh është e vështirë të mblidhen të dhëna të sakta statistikore për popullsinë migrante lëvizëse, numri është padyshim mjaft i madh. Sipas Bankës Botërore, deri në vitin 2030, vlerësohet se deri në 70 për qind e popullsisë kineze do të jetojnë në qytete.

Sa emigrantë ndërkombëtarë ka në botë?

Sipas të dhënave statistikore nga OKB-ja në vitin 2017 në botë kishte rreth 258 milionë ose 3.4% e popullsisë globale.

Me rritjen e popullsisë së botës, rritet edhe numri i migrantëve ndërkombëtarë, megjithëse me një rritëm më të shpejtë. Kështu midis viteve 1990 dhe 2017, popullsia globale u rrit me 42%, ndërsa numri i emigrantëve ndërkombëtarë u rrit me 69%.

Ndërsa që nga 1 korriku 2020 numri global i migrantëve ndërkombëtar vlerësohej të ishte 281 milionë.

Viti 2000 dhe 2017
Ku jetojnë migrantët – Top 10 vendet që i pranojnë

Tabela 1.

Ku janë flukset më të mëdha?

Migrimi ndodh kryesisht midis vendeve brenda të njëjtit rajon:

Azia dhe Evropa janë dy rajonet kryesore të origjinës dhe destinacionit

Mosha dhe gjinia e migrantëve:

Shpërndarja e migrantëve ndërkombëtarë sipas moshës dhe gjinisë, në vitin 2017, 48% e migrantëve ishin femra,  70% e migrantëve ishin në moshë pune (20-64 vjeç)

Viti 2000 dhe 2017
Nga vijnë migrantët – Top10 vendet

Tabela 2.

Ballkani në rrjedhën e emigracionit

Vendet e Ballkanit nuk kanë përjashtim nga rrjedha globale e emigracionit. Megjithëse në Ballkan çdo herë ka qenë boshti i përplasjes së gjeopolitikave globale dhe si rezultat popullata vendase ka pësuar më shumë, duke filluar nga ndarja e Perandorisë Romake në vitin 395, ndarja e Kishës në vitin 1054, ardhja e Perandorisë Osmane kah fundi i shekullit 14-të, Luftërat Ballkanike 1912/13, Lufta e Parë dhe e Dytë Botërore, konfliktet në ish-Jugosllavi, e tjerë.

Është një koinçidencë interesante se pikërisht vendet e Ballkanit të cilët objekt i trajtimit për të ndarë sferat e interesit ndërmjet Perëndimit dhe Bashkimit Sovjetik, gjatë Konferencës së Jaltës në shkurt 1945, midis Stalinit dhe Churchilit në gjendje të dehur gjatë një darkimi, sot po përjetojnë një egzod masiv dhe parashikimet për një të ardhme të mesme janë shumë pesimiste. Sa për ilustrim kemi bërë një krahasim të numrit të banorëve të disa shteteve për një hark kohor të caktuar, ndërsa për disa shtete të tjera janë marrë për bazë numri i nxënësve në shkollat fillore i cili mund të jetë më i saktë për të pasqyruar trendin e uljes së popullsisë meqë të dhënat për ndryshimet demografike nuk janë shumë të besueshme.

Shembull:

• Rumania ka rënë nga 23 milionë banorë në vitin 1990, në 19 milionë në vitin 2020
• Bullgaria nga 9 million banorë në vitin 1989, në vitin 2023 ka rënë në 6,687,717, (vetëm për një vit 1.39% rënie)
• Bosnjë dhe Hercegovinë, nga viti 1989 e tutje, popullsia e Bosnjës u ul në mënyrë drastike – nga 4,508 milion në 1989 në 3,736 milion në 1997 dhe në 3.281 milion në 2020, pra më pak 1.23 milion
• Kroacia në vitin 1989 kishte 4,874,182, në vitin 2011 ra në 4.28 milion banorë, ndërsa në vitin 2021 regjistroi 3.88 milionë
• Serbia në vitin 1990 kishte afër 8 milion banorë, ndërsa në vitin 2023 ka 6,664,449
• Maqedonia – 1991 kishte 2.044.174 banorë, ndërsa në vitin 2021, 836.713 banorë rezident

Shndërruar në përqindje do të rezultojë:

• Bullgaria – 26.4 %
• Bosnia – 22.4 %
• Kroacia – 17.9 %
• Romania – 17.9 %
• Shqipëria – 15.1 %
• Maqedonia e Veriut – 9.19 %

Numri i nxënësve në Maqedoninë e Veriut – Krahasim vitet 2008-2021 

Tabela 3.

Imigracioni – Stereotipet

Kryesisht rezistenca për të pranuar emigrant shfaqet në vendet e pranimit të tyre dhe shpesh shoqërohet edhe me debate dhe trazira të përmasave të ndryshme. Në hapësirat tona gjeografike Evropa Perëndimore është zona më e afërt të cilën e shohim dhe e ndjejmë çdo ditë se si reflekton fluksi i emigrantëve në disa shtete të Evropës. Për fat të keq fraksionet ekstreme të djathta shënojnë rritje dhe kjo është shqetësuese për shkak të stereotipeve imagjinative që krijohen, e cila padyshim edhe krijon një hendek si pengesë për integrim në mes imigrantëve dhe popullatës vendase. Disa stereotipe që hasen më shpesh janë: refugjatët ikin në kërkim të një jete më të mirë; vetëm ndërtoni kufijtë siç duhet dhe kriza e refugjatëve do të ndalet; refugjatët janë të frikshëm; ka shumë refugjatë për vendin tonë; refugjatët kryejnë më shumë krime; emigrantët po na vjedhin punët; emigrantët janë ‘teknik qebap’; Emigrantët gëzojnë jetë të këndshme dhe përfitime sociale, etj.

Një shembull i tillë është Holanda. Partia për Liri krijoi një nga trazirat më të mëdha politike në politikën holandeze që nga Lufta e Dytë Botërore. Partia populiste e djathtë për Lirinë (PVV), e udhëhequr nga Geert Wilders, fitoi 37 vende në Dhomën e Përfaqësuesve prej 150 vendesh, duke u bërë partia më e madhe për herë të parë. Të katër partitë e qeverisë së koalicionit në detyrë pësuan humbje. Ndoshta ky është vetëm fillimi dhe cili do të jetë epilogu në një proces më afatgjatë është vështirë të parashikohet.

Konkluzione

Çështja e migrimit është një nga debatet më të diskutueshme dhe të polarizuara brenda politikës kombëtare në Evropë, siç mund të shihet në rastin e Holandës, Francës, Hungarisë, Polonisë, Greqisë dhe shumë të tjerëve. Kjo ka krijuar një ndarje serioze në shoqëri: zakonisht, njerëzit janë ose për migrimin ose kundër tij.

Ashtu si çdo temë tjetër që lind në vendet demokratike, përmes debatit dhe analizës së kujdesshme të situatës, edhe për këtë çështje shumë të ndjeshme duhet të arrihen zgjidhje dhe kompromise.

Edhe pse është kritike ndoshta të hapen temat e emigracionit në këto kohë ndarjesh të polarizuara, por dinamizmi i madh i lëvizjeve të njerëzve ka krijuar një imperativ që detyrimisht duhet bota të krijojë një politikë të re të unifikuar për këtë çështje, e cila do të ishte obligative për të gjitha shtetet migratore.

Lidhur me aspektet politike, fillimisht duhet analizuar histeria masive e cila po dominon migrimin meqë migrimin e gjejmë kudo në media dhe varet nga mënyra se si portretizohet në mediet masive dhe shpesh paraqitet me veçori alarmante si një fluks masiv dhe i hovshëm që i rrezikon vlerat, identitetin dhe sigurinë kombëtare. Në këtë drejtim, edhe riorientimi i vëmendjes dhe i fajit tek tjetri apo i huaji, u jep politikanëve një mundësi për të kamufluar të metat e tyre dhe duke politizuar migrimin në mënyrë populiste, sot migrimi ka mbuluar edhe programet e partive politike dhe është pjesë e pandashme e fushatave zgjedhore. Prandaj, migrimi duhet ç’mitizuar meqë ka divergjenca ndërmjet perceptimit dhe realitetit. Kështu, janë tre mësime kryesore që mund të nxirren lidhur me politizimin e migrimit. Së pari, nuk është e vërtetë që migrimi ka pushtuar globin meqë migrantët/emigrantët përbëjnë një përqindje jo më tepër se 4% në nivel global nga popullsia mbarëbotërore; Së dyti, migrantët e parregullt nuk përbëjnë pjesën më të madhe të migrantëve në mbarë botën meqë, shumica dërrmuese e emigrantëve në mbarë botën po udhëtojnë në mënyrë të sigurt dhe të rregullt; dhe së treti, narrativa aktuale e përhapur nga mediat masive dhe diskurset politike pengon kontributet e rëndësishme të migrantëve për shtetet pritëse dhe të origjinës, që janë më tepër pozitive, sesa negative, meqë emigrantët me të vërtetë rrisin produktivitetin e punës, duke plotësuar shpesh boshllëqet në tregun e punës, veçanërisht në vendet me popullsi në plakje duke kontribuuar gjithashtu edhe në ekonomitë e vendeve pritëse duke paguar taksa dhe duke shpenzuar rreth 85 për qind të pagave të tyre.

Lidhur me disa nga aspektet juridike, në lidhje me migrimin përdoren disa terma që kanë kuptime të ndryshme. Andaj, për të bërë një dallim, “migrantë” janë njerëzit që lëvizin nga një vend, rajon në një vend apo rajon tjetër, të shtyrë nga arsye të ndryshme, kryesisht ekonomike, ndërsa “refugjatë” janë njerëzit që për shkak të ngjarjeve të luftës ose nënshtrimit nga diskriminimi, kanë frikë se mund të persekutohen për shkak të racës, kombësisë, fesë, përkatësisë shoqërore ose politike dhe për këto arsye largohen nga vendi i tyre. Ndërkaq, “azilkërkuesit” janë emigrantët ose refugjatët që kërkojnë mbrojtje ndërkombëtare.   Republika e Maqedonisë së Veriut ka një kornizë juridike relativisht solide për rregullimin e lëvizjeve të ligjshme dhe të kundërligjshme të migrimit, si dhe në lidhje me instrumentet relevante të politikës së migrimit. Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë së Veriut (neni 29) garanton se të huajt në Republikën e Maqedonisë së Veriut gëzojnë liri dhe të drejta të garantuara me Kushtetutë, nën kushtet e përcaktuara me ligj dhe me marrëveshje ndërkombëtare. Të drejtat dhe liritë themelore të migrantëve të ligjshëm, të përcaktuara me Kushtetutë janë të përpunuara në disa dispozita ligjore, edhe atë: Ligji për të huajt i vitit 2018 me të cilin rregullohen kushtet për hyrje, dalje, largim, kthimin e të huajve me qëndrim të kundërligjshëm, si dhe të drejtat dhe detyrimet e të huajve në Republikën e Maqedonisë së Veriut; Ligji për punësim dhe punë të personave të huaj me të cilin rregullohet çështja e punësimit të të huajve dhe ndryshimet e tij, ishin në drejtim të lehtësimit të procedurave për përfitimin e lejes të punës, si dhe rritjes të mobilitetit respektivisht lëvizshmërisë të të huajve të cilët janë të punësuar në kompani në Republikën e Maqedonisë së Veriut. Megjithatë, me këtë ligj krahas kujdesit për të huajt, respektivisht dispozitat me të cilat ndalohet çdo lloj i diskriminimit të tyre, është dhënë kujdes edhe për mbrojtjen e tregut vendor të punës. Ndryshimet e fundit të Ligjit të punësimit të të huajve ishin bërë në vitin 2016. Me ata janë të precizuara kushtet dhe procedura me të cilën të huajt mund të punësohen apo të punojnë në Republikën e Maqedonisë së Veriut, përveç nëse me marrëveshje ndërkombëtare nuk është përcaktuar ndryshe. Gjatë punësimit të personave të huaj bëhet kujdes edhe për mbrojtjen e tregut të brendshëm të punës. Në fakt, sipas këtij Ligji, Qeveria e Republikës së Maqedonisë së Veriut përcakton kuotën vjetore të lejeve të punës përmes të cilave kufizon numrin e të huajve në tregun e punës. Kuota shtetërore e lejeve të punës nuk mund të tejkalojë 5% nga popullsia e Republikës së Maqedonisë së Veriut që është punësuar në mënyrë ligjore, sipas të dhënave të Entit shtetëror për statistikë; Ligji për kontroll kufitar që rregullon kontrollin kufitar, kompetencat e policisë, bashkëpunimin ndërmjet organeve shtetërore të cilat kanë kompetenca në menaxhimin kufitar dhe bashkëpunimin ndërkombëtar policor; Ligji për arsimin fillor që proklamon parimin themelor se fëmijët me shtetësi të huaj që qëndrojnë në Republikën e Maqedonisë së Veriut kanë të drejtë në arsim fillor nën kushte të barabarta si fëmijët-shtetas të Republikës së Maqedonisë së Veriut; Ligji për arsimin e mesëm që parasheh se shtetasit e huaj mund të përfitojnë arsimin e mesëm dhe kanë të drejtë të kërkojnë nostrifikimin apo ekuivalencën e diplomës të përfituar jashtë shtetit; Ligji për arsimin e lartë që përcakton se shtetasit e huaj mund të regjistrohen në studime nën kushte të njëjta si edhe shtetasit e Republikës së Maqedonisë së Veriut; Ligji për mbrojtje shëndetësore që garanton mbrojtjen themelore shëndetësore për shtetasit e huaj të punësuar në territorin e Republikës së Maqedonisë së Veriut, të huaj të cilët janë në shkollim apo aftësim profesional në Republikën e Maqedonisë së Veriut, të huaj që në territorin e RMV-së janë në shërbim të organizatave ndërkombëtare, përfaqësi të huaja konsullore apo përfaqësi të tjera apo në shërbim personal të shtetasve të huaj që gëzojnë imunitetin diplomatik. Ligji për sigurim shëndetësor që përcaktohet sigurimi shëndetësor i qytetarëve dhe të huajve, të drejtat dhe detyrimet e sigurimit shëndetësor, si dhe mënyra e realizimit të sigurimit. Edhe ky ligj rregullon të drejtat dhe kushtet për sigurim shëndetësor të kategorive të njëjta të të huajve të theksuara në Ligjin për sigurimin shëndetësor; Kodi penal që i inkriminon veprat e trafikimit të qenieve njerëzore (neni 418-а), kontrabandimi i migrantëve (nenin 418-b), organizimi i grupit dhe nxitja e kryerjes së veprave të trafikimit të qënieve njerëzore dhe kontrabandimi i migrantëve (neni 418-c) dhe trafikimi i fëmijëve (neni 418c), etj.

Burimet e huaja të të dhënave (nga organizatat/institucionet ndërkombëtare dhe nga shtetet e pranimit) mundësojnë një vlerësim më real të vëllimit dhe strukturës së emigrimit nga Republika e Maqedonisë së Veriut. Si të dhëna më gjithëpërfshirëse për numrin e imigrantëve/emigrantëve në shtetet e caktuara të pranimit/prejardhjes mund të ndahen ata të Kombeve të Bashkuara dhe të Bankës Botërore (vlerat numerike të të cilave zakonisht përputhen). Ata tregojnë se numri i përgjithshëm i qytetarëve të Maqedonisë së Veriut të cilët qëndrojnë në shtetet e pranimit në të gjithë botën në dekadën e fundit ka shënuar rritje të vazhdueshme: 527075 (v. 2010); 562907 (v. 2015); 658264 (v. 2019) dhe 693900 persona (v. 2020).   Këto të dhëna vërtetojnë se emigrimi nga Republika e Maqedonisë së Veriut pas vitit 2015 ka vazhduar me intenzitet të rritur, si në shtetet evropiane ashtu edhe në shtetet tejoqeanike të pranimit. Raporti i IOM për vitin 2020 tregon se sipas shkallës së emigrimit në vitin 2019 Republika e Maqedonisë së Veriut është në grupin e top dhjetë shteteve në botë me numrin më të madh të emigrantëve jashtë shtetit. Sa i përket vendndodhjes gjeografike të qytetarëve të Maqedonisë së Veriut jashtë vendit në bazë të burimeve të huaja të të dhënave, mund të konstatohet se edhe pas vitit 2015, Australia, SHBA, Gjermania, Italia dhe Zvicra kanë mbetur pesë shtetet e pranimit me numrin më të madh të migrantëve nga Maqedonia e Veriut. Në shtetet evropiane të pranimit, si destinacione më të rëndësishme ndahen: Gjermania, Italia, Zvicra, Austria, dhe Sllovenia.

Në vitin 2020, numri i migrantëve ndërkombëtar në nivel global arriti rreth 281 milionë, që përkon me rreth 3.6% të totalit të popullsisë botërore. Në Ballkanin Perëndimor, sfida kryesore për shoqërinë është procesi i tkurrjes dhe plakjes së popullsisë, i ndikuar nga nivelet e ulëta të lindjeve dhe emigrimi masiv. Nga viti 1990, numri i migrantëve nga ky rajon është dyfishuar, duke arritur në pothuajse 4.6 milionë në vitin 2019. Kjo tendencë ka qenë e shprehur në mënyrë të veçantë në Shqipëri dhe Bosnjë Hercegovinë, ku mbi 40% e popullsisë rezidente ka qenë e përfshirë në procesin e emigrimit. Bosnja dhe Hercegovina ka qenë vendi me numrin më të lartë të emigrantëve në rajon, me 1.65 milionë, ndjekur nga Shqipëria me 1.2 milionë dhe Serbia me 0.95 milionë në vitin 2019 (UN Statistics, 2019).

Shkalla neto e migrimit për Maqedoninë e Veriut ishte -0,481 për 1000 banorë në vitin 2022. Sipas Organizatës Ndërkombëtare për Statistikat e Migracionit për vitin 2019, Maqedonia e Veriut ishte një nga 20 vendet në mbarë botën me një stok emigrantësh që tejkalonte 25% të popullsisë rezidente (Qeveria e Republikës së Maqedonisë së Veriut 2021). Sipas të dhënave të OKB-së për vitin 2020, pesë vendet kryesore të destinacionit për qytetarët e Maqedonisë së Veriut ishin Turqia, Gjermania, Zvicra, Italia dhe Australia (Tabela 1).

Tabela 1. Stoku ndërkombëtar i migrantëve në mesin e vitit 2020, Maqedonia e Veriut

Burimi:  UN statistics

Nga ana tjetër, diaspora e madhe dhe në rritje ofron mundësi zhvillimi ekonomik dhe social të ekonomive dërguese. Këtu përfshihen remitancat, të cilat ofrojnë mbështetje të menjëhershme financiare, dhe investime në biznese dhe në pasuri të paluajtshme që stimulojnë ekonomitë lokale. Diaspora sjell gjithashtu njohuri dhe aftësi të fituara jashtë vendit, duke nxitur inovacionin dhe konkurrencën. Rrjetëzimi dhe partneritetet e lehtësuara nga komunitetet e diasporës mund të përmirësojnë bashkëpunimet ndërkombëtare, ndërsa ndikimi i tyre kulturor dhe përpjekjet sipërmarrëse kontribuojnë në diversifikimin ekonomik. Për më tepër, anëtarët e diasporës shpesh angazhohen në filantropi, duke mbështetur projektet e komunitetit, arsimin dhe kujdesin shëndetësor. Kthimi i individëve të diasporës mund të çojë në një “fitim të trurit”, duke promovuar më tej inovacionin. Përpjekjet e avokimit dhe lobimi nga diaspora mund të ndikojnë në politikat që përfitojnë vendet e tyre të origjinës. Në thelb, diaspora luan një rol vendimtar në zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik për vendin e origjinës.

Remitancat

Remitancat janë një burim i rëndësishëm të ardhurash për shumë familje në Ballkanin Perëndimor. Punëtorët nga rajoni që migrojnë në vendet më të pasura në Evropën Perëndimore shpesh dërgojnë para te familjet e tyre. Këto para mund të përdoren për konsum, investime ose kursime dhe mund të ndihmojnë në zbutjen e varfërisë dhe përmirësimin e standardeve të jetesës në rajon. Remitancat personale, llogaritur si përqindje e PBB-së, ishin  3% në vitin 2022 për Maqedoninë e Veriut. Remitancat e dërguara familjeve në vendet e origjinës mund të zyrtarizohen më tej për të realizuar potencialin e tyre të plotë të zhvillimit.

Edhe pse remitancat mund të paraqesin një burim të rëndësishëm të të ardhurave për vendet e origjinës, ky ndikim financiar mund të bëj këto vende tepër të varura nga këto transaksione nga jashtë dhe si rezultat ekonomitë e këtyre vendeve të jenë të varura nga ndryshimet dhe luhatjet e ekonomive të vendeve pritëse.

Efektet e migrimit në tregun e punës

Shpresohej që migrimi do të ndihmonte në adresimin e problemeve me të cilat përballet forca punëtore dhe tregu i punës; megjithatë, pritshmëria se emigracioni do të lehtësonte papunësinë afatgjatë nuk u realizua. Pavarësisht emigrimit të lartë të fuqisë punëtore, papunësia mbetet një nga problemet më të mëdha të vendit – e cila tani është në një kontekst edhe më pak të favorshëm për shkak të mungesës serioze të disa llojeve të punës dhe aftësive të nevojshme për të nxitur zhvillimin ekonomik. Sipas të dhënave të Eurostat, numri i qytetarëve në moshë pune (15-64 vjeç) të Maqedonisë së Veriut në vendet pritëse evropiane u rrit nga 200,158  në vitin 2015 në 219,438 në vitin 2020.

Emigrimi i popullsisë ekonomikisht aktive ka rritur mungesën e fuqisë punëtore në vend, veçanërisht të profileve të caktuara. Analiza e ESARNM-së e aftësive të kërkuara tregon se tregut të punës i mungon vazhdimisht fuqia punëtore me arsim të lartë në fusha të caktuara (programues softuerësh, inxhinierë mekanikë, mjekë, specialistë IT dhe teknologë, etj), si dhe punëtorë me arsim profesional. Situata aktuale në Maqedoninë e Veriut nënkupton nevojën për një harmonizim më të madh të politikës arsimore në të gjitha nivelet me kërkesat e tregut të punës. Regjistrimi masiv i të rinjve në arsimin e lartë ka rezultuar në mbiprodhimin e një fuqie punëtore me arsim të lartë të profileve të caktuara që nuk mund të absorbohen në tregun e punës. Kjo ka sjellë një rritje të papunësisë së personave me arsim të lartë dhe në intensifikimin e emigrimit intelektual.

Largimi i trurit

Një shqetësim i rëndësishëm është emigrimi i individëve të aftë dhe të arsimuar, të quajtur shpesh si “ikje truri”. Kur punëtorët e arsimuar dhe të kualifikuar largohen nga vendi, kjo mund të pengojë zhvillimin ekonomik dhe të pengojë rritjen e sektorëve të rëndësishëm si kujdesi shëndetësor, arsimi dhe teknologjia. Sipas Qeverisë së Republikës së Maqedonisë së Veriut (2019), ka pasur një emigrim në rritje të të rinjve me arsim të lartë nga Maqedonia e Veriut gjatë dekadës së kaluar, duke përfshirë akademikë dhe shkencëtarë nga universitetet dhe qendrat kërkimore.

Megjithëse ka mungesë të të dhënave për të matur me saktësi shkallën dhe natyrën e ikjes së trurit dhe kthimit të mundshëm të trurit, një studim nga Leitner (2021) i Institutit të Vienës për Studime Ekonomike Ndërkombëtare (wiiw) hedh dritë mbi fenomenin e “rikthimit të trurit” përmes një sondazhi të studentëve që kthehen në Maqedoninë e Veriut pas përfundimit të studimeve jashtë vendit. Maqedonia e Veriut konsiderohet si një vend me mungesë të politikave efektive që adresojnë çështjet e ikjes së trurit dhe përfitimit të trurit. Strategjia Kombëtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut për bashkëpunim me diasporën 2019–2023 përfshin katër shtylla të politikave, planeve veprimi dhe operacionale (Qeveria e Republikës së Maqedonisë së Veriut 2019), por zbatimi është i dobët.

Si përfundim, efektet ekonomike të migrimit në Ballkanin Perëndimor janë komplekse dhe të shumëanshme. Ndërsa remitancat mund të ofrojnë një burim jetik të ardhurash dhe investimesh, ikja e trurit dhe sfidat e tjera duhet të menaxhohen me kujdes për të siguruar zhvillim të qëndrueshëm ekonomik në rajon. Politikëbërësit në këto vende duhet të gjejnë një ekuilibër midis shfrytëzimit të aspekteve pozitive të migracionit dhe zbutjes së pasojave negative të tij. Qeveria e Maqedonisë së Veriut në bashkëpunim me Ministrinë e Arsimit dhe Shkencës duhet të rishikojë dokumentet ekzistuese kombëtare që kanë të bëjnë me çështjen e migracionit dhe të bëjnë shumë më tepër për të zbatuar politikat e orientuara drejt frenimit të “ikjes së trurit”. Si të frenohet kjo humbje e talenteve  mbetet një sfidë e madhe, veçanërisht për një vend që është demografikisht i vogël dhe ekonomikisht dhe gjeografikisht periferik brenda Evropës. Masat e dukshme të politikave që sugjerohen janë krijimi i më shumë vendeve të punës, paga më të larta, kushte më të mira pune dhe programe të përshtatshme trajnimi për të përshtatur hyrjet e reja në tregun e punës me ata sektorë ku ka kërkesë dhe potencial për zgjerim.