Jasmin Rexhepi
/

With my extensive experience working with Legis, an NGO in North Macedonia, I’ve had the privilege of directly engaging with refugees and learning about their challenges, hopes, and the reasons they embark on such difficult journeys. Here, I will address some key questions regarding the causes of migration, the challenges of racism and xenophobia, and North Macedonia’s role in managing refugee flows.

1. Main Reasons for Migration

When we explore why people emigrate, it’s clear that their reasons are often complex and intertwined with a range of personal, political, and environmental factors. From my work with refugees, we’ve seen the most common factors driving migration to include:

• Conflict and Violence: One of the most significant reasons people flee their homes is armed conflict. Wars, political instability, and ethnic persecution force individuals to leave in search of safety. This has been a consistent pattern, from conflicts in the Middle East to Africa, where entire communities are displaced by violence.
• Economic Hardship: Many refugees leave due to poverty and the lack of economic opportunities in their home countries. In some cases, the desire for better jobs, education, and overall living conditions drives families to seek better futures abroad.
• Climate Change: Increasingly, environmental factors like floods, droughts, and extreme weather conditions are becoming key drivers of migration. Climate change is forcing people to flee regions that are no longer habitable, especially in areas like Sub-Saharan Africa and parts of South Asia.
• Human Rights Violations: Persecution based on factors like religion, gender, or ethnicity is another major factor that forces people to leave. In many instances, refugees have been denied basic human rights, and migration becomes the only option for survival and freedom.

When we talk about the push factors of migration of the local population towards western Europe, we must highlight some crucial ones: Economic Hardship: Poverty, lack of opportunities, and the search for a better quality of life are major motivators. The desire for better jobs, education, and overall living conditions drives families to seek better futures abroad.

Low quality of education: Many people are aware of the low quality of education in Macedonia, so they decide to leave for their children, to offer them better future trough quality education. We also have many students that never comes back after their studies in western Europe.

Absence of rule of law: Since the big protests from 2015 and 2016 for freedom and justice, our citizens haven’t seen any positive change in this way.

From the data collected through our projects, and from my own experience in the field, it’s clear that these reasons often overlap, creating a compounded sense of urgency for individuals and families. People are not just running from one issue; they’re often fleeing a combination of factors that make staying in their home country untenable.
/

2. Racism and Xenophobia

Racism and xenophobia present significant challenges for refugees, not only in their home countries but also in their host countries. Unfortunately, these issues are prevalent in North Macedonia as well, where refugees often face negative stereotypes, discrimination, and social exclusion.

In my work with refugees in North Macedonia, I’ve observed that racism and xenophobia are often rooted in ignorance, fear, and a lack of understanding about the refugee experience, busted by fake news and supported by some rightwing political parties. Refugees are sometimes seen as “the other,” the outsider, and this perception can lead to a host of discriminatory behaviors. Some refugees face verbal abuse, others struggle to find employment or housing, and in some cases, they’re excluded from access to essential services.

The “foreigner” stigma Is particularly strong, and it can impact their integration into local communities. While there are many people in North Macedonia who are genuinely compassionate and willing to help, broader societal perceptions still pose barriers to inclusion. The key issuses are the disinformation and the lack of awareness and education about refugees’ circumstances and the benefits of diversity.

Changing these perceptions requires a concerted effort to promote empathy and understanding. Education and awareness programs, both for the general public and for institutions, are essential to help bridge the gap. We need to highlight the positive contributions refugees make to society, and promote a narrative of solidarity rather than fear.  
/

3. Capacities of North Macedonia to Handle Refugee Flows

North Macedonia has long served as a transit point for refugees coming from various countries, especially during times of crisis. While the civic sector, and not the public institutions, has made notable efforts to provide basic services to refugees, it is clear that there are still significant challenges in terms of both institutional and financial capacities.

• Institutional Capacities: While North Macedonia has institutions and policies in place to manage refugee flows, these systems are often overwhelmed. Refugees typically pass through the country in transit, but those who decide to stay require more robust support systems. There needs to be more focus on long-term integration policies that extend beyond temporary shelter or food aid. The government, together with NGOs, should ensure access to healthcare, legal assistance, education, and employment for refugees who choose to settle.
• Financial Capacities: North Macedonia relies heavily on international aid to support refugees, and while this aid is invaluable, it’s not always sufficient. Sustainable, locally-driven funding mechanisms are needed to create a more stable system of support. We also need to encourage greater private sector involvement, as businesses can play a critical role in integrating refugees into the labor market.

Moving forward, North Macedonia needs a more comprehensive approach to refugee support. Housing and reception policies are important, but they cannot be the only focus. The country must implement a broader framework of political and institutional interventions.

• Legal and Social Support: Refugees need clear, accessible pathways to legal status, work permits, and residency. Without these, refugees can find themselves in a state of limbo, unable to contribute to the economy or integrate into society.
• Employment and Education Programs: Creating opportunities for refugees to work and learn is essential. Refugees are often highly motivated and bring with them a wealth of skills and experience that can enrich the local community. Supporting them through training programs, language courses, and job placement services will help refugees become self-sufficient and contribute to the economy.
• Public Awareness Campaigns: As I mentioned earlier, changing public perceptions is crucial. North Macedonia should invest in campaigns that highlight the importance of diversity and the value refugees bring. This can help reduce xenophobia and foster a more inclusive environment.
  /

Conclusion

In conclusion, migration is a complex issue that requires a multifaceted response. While North Macedonia has made strides in offering assistance to refugees, there is still much to be done. We need stronger institutional support, more sustainable financial resources, and a broader framework for integrating refugees into society. With the right policies and a commitment to empathy and understanding, North Macedonia can become a place of safety and opportunity for those in need.

Arta Xhelili
/  

Migration began with human history. Demands, needs, conditions and circumstances that have accompanied the individual and the society for centuries, have made migration as essential and inevitable. The process of globalization, the scientific and technological progress, as well as the constant demand for a better and safer life, are the main drivers of migration for individuals from underdeveloped to developed countries. Traditionally, migration has been seen as a negative phenomenon that causes a lack of human resources in countries of origin and as a threat to security and labor force in countries of destination. This perspective has changed in recent years, where migration has begun to be seen as a phenomenon that, aided by appropriate policies, can promote development.

Migration as a multifaceted and ubiquitous phenomenon in all countries of the world has intensified in recent years in the Republic of North Macedonia, having a demographic, political, economic, social and psychological impact. North Macedonia has encountered all forms of migration: external and internal, forced and voluntary, regular and irregular, migration of highly qualified and unqualified workers. At the same time, North Macedonia is facing negative growth, emigration and great potential for further emigration, so it would be important for it to consider strategic considerations that would stop these negative trends.

Among the most common topics in the field of migration research are the questions “why people leave”, why migration occurs and how it changes over time. Based on the review of the literature on the reasons, causes and factors that stimulate migration, and the studies that I have conducted over the years, the reasons for migration in North Macedonia can be divided into traditional and contemporary. Traditional driving factors are unemployment, nepotism and corruption, lack of meritocracy, political and economic instability, and poor health services. Globalization trends have imposed a new type of migration, which differs from other forms, although more limited in number is more widespread in scope. New factors of migration are: the ideal image of the West; the crowd factor: “Everyone is leaving, what are we waiting for”; and modernization: the family is shrinking, needs and passions are growing, and the society is transformed to a consumer society that cannot be satisfied.

North Macedonia, as well as other Balkan countries, lacks proper migration policies. So far, several governmental bodies (Ministry of Foreign Affairs, Internal Affairs, Labour, etc.) have mainly influenced the issue of migration indirectly, but the creation and implementation of research-based policies has not been practiced. In order that the Republic of North Macedonia to successfully respond to the global challenges of migration and to be able to build strategies, it is necessary to initially raise the level of knowledge by advancing migration studies and raise awareness on migration issues, as well as the awareness of political decision-makers about the causes, consequences and future trends in population movements. Migration related research would generate and disseminate a wider range of knowledge that will assist more balanced, comprehensive, sustainable strategies in terms of the country’s treatment of migration challenges. Migration studies would provide policy impact research that will assist the state and policy makers to consider appropriate actions regarding migration policy. In accordance with the needs of North Macedonia the development of two types of policies is considered imperative: (1) policies that would help countries to manage migration, and (2) policies that would manage diaspora investments, respectively social and economic policies.

In sum, migration is a process that cannot be stopped and we should not try to stop it. Rather, we should focus on understanding it and developing comprehensive policies and appropriate migration management measures that both migrants and communities would benefit.

Assist. Prof. Dr. Enes Turbić
/ 

Bu yılki Bosna Hersek yerel seçimleri, son derece barışçıl bir ortamda gerçekleştirilmiştir. Bu seçimleri etkileyen unsurlar arasında, Bosna Hersek halklarının önde gelen siyasi liderlerinin sergilediği ılımlı söylemler ile Jablanica, Kreševo, Fojnica ve diğer belediyeleri etkileyen sel felaketleri sonucunda meydana gelen ciddi insani krizler yer almaktadır. Söz konusu olgular, seçim sürecinin barışçıl bir atmosferde geçmesine katkıda bulunmuş, toplumsal uzlaşı ve dayanışmanın önemini vurgulamıştır. Lakin seçimlerin ardından OHR (Türkçe: YTO, Boşnakça: Ured visokog predstavnika za BiH) Yüksek Temsilcisi Christian Schmidt’in yapmış olduğu açıklama, hem Bosna Hersek’in hem de eski Yugoslavya ülkelerinin kamuoyunu derinden sarsmıştır. Schmidt, birkaç gün önce yaptığı tartışmalı bir açıklamada, Bosna Hersek’in eski cumhurbaşkanı Alija Izetbegović’i, Srebrenica’daki soykırım ve 1992-1995 Bosna Savaşı sırasındaki çeşitli suçlardan hüküm giymiş bir savaş suçlusu olan Ratko Mladić’i benzer bir çerçevede değerlendirmiş gibi görünmektedir.

FACE TV’de yayınlanan bir televizyon programında Schmidt, söz konusu kişilerin resimlerinin tarih ders kitaplarına konulmasının uygun olmadığını ifade ederek, gelecek nesillerin tarihi figürleri eleştirel bir şekilde değerlendirmelerine olanak tanınması gerektiğini vurgulamıştır. Bahsi geçen tartışmalar, Sırp Cumhuriyeti entitesine (Boşnakça: entitet Republika srpska) ait ilkokul 9. sınıf tarih ders kitapları çerçevesinde sürdürülmektedir. Bu ders kitabı, anti-faşist ZAVNOBiH (Türkçe: Bosna Hersek Anti-faşist Devlet Ulusal Kurtuluş Konsey; Boşnakça: Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja BiH) gibi Bosna Hersek halklarının ortak yaşamına ilişkin önemli olayları ve unsurları göz ardı ederken, Sırbistan, Karadağ ve Kosova’nın (Kosovada’ki Sırpların) tarihini detaylı bir şekilde aktarmaktadır. Özellikle Draža Mihailović’in Çetnik hareketinin partizan hareketinden ayırt edilmeden anti-faşist, ulusal bir hareket olarak sunulması eleştirilere neden olmuş, bu durum geniş çapta tartışmalara yol açmıştır. Ayrıca, ders kitabında 1992-1995 yılları arasında yaşanan savaşa ilişkin bilgilere de yer verilmektedir; ancak Mladić ve Karadžić’in savaş suçları kararları dahil olmak üzere, Sırpların savaş suçlarına özel bir vurgu yapılmaksızın, Sırplar, Boşnaklar, Hırvatlar ve uluslararası toplumun eşit derecede suçlu olduğu bir iç savaş olarak tanımlandığı gözlemlenmektedir. Bu tarihsel yaklaşımlar, Bosna Hersek devletine ait olmama duygusunu pekiştirirken, tüm halkların ortak değerlerini göz ardı ettiği gerekçesiyle eleştirilmiştir.

YT Schmidt’in birkaç gün önce yaptığı açıklama, Boşnak toplumunda belirgin ve yüksek sesli tepkilere yol açmıştır. Demokratik Hareket Partisi (SDA; Boşnakça: Stranka demokratske akcije), bu açıklamayı skandal olarak nitelendirerek, Boşnak liderin bir savaş suçlusu ile karşılaştırılmasının Boşnaklara ve Bosna yurtseverlerine karşı son derece saldırgan olduğunu vurgulamıştır. SDA, bu tür ifadelerin bölgede kalıcı barışın tesis edilmesinin temel unsurları olan adalet ve hakikate katkı sağlamadığını belirtmiştir. Ayrıca, AlijaIzetbegovićVakfı (Boşnakça: Fondacija Alija Izetbegović) yaptığı açıklamalarda bu duruma tepki göstererek, Izetbegović’in her zaman Bosna Hersek’in korunmasına adandığını, Schmidt’e Izetbegović’in otobiyografisinin hediye edilerek, rolünün ve tutumlarının daha iyi anlaşılmasının hedeflendiğini ifade etmiştir.

Bahsi geçen parti ve kurumun yanı sıra, Schmidt’in Izetbegović ile Mladić’in kıyaslanması nedeniyle fırtınalı tepkilere yol açan açıklaması hakkında çok sayıda Boşnak siyasetçi, aydın, kurum ve dernek seslerini yükseltmiştir. Bu tepkiler arasında, Schmidt’in açıklamasını sert bir dille kınayan Bosna Hersek Dışişleri Bakanı Elmedin Konaković de bulunmaktadır. SDA’nın siyasi faaliyetlerini sıkça eleştiren Narod i Pravda partisi (Boşnakça: NiP) başkanı Konaković, Schmidt’in Bosna Hersek Ordusu’nun (Boşnakça: Vojska RBiH) onurlu mücadelesini savaş suçlarıyla eşleştirmesine asla izin vermeyeceğini vurgulamıştır. Ayrıca, Izetbegović’in saldırganlığa karşı savunmanın sembolü olduğunu, vizyonunun ile mirasının korunması gerektiğini belirtmiştir.

Yeşil Bereliler Derneği (Boşnakça: Zelene Beretke) ise kamuyo duyurusunda bu açıklamadan duyduğu derin rahatsızlığı dile getirmiştir. Soykırım Kurbanları ve Tanıkları Derneği (Boşnakça: Udruženje žrtava i svjedoka genocida) Başkanı Murat Tahirović, Schmidt’in tarih konusundaki bilgisizliğinin tehlikeli olduğunu ifade ederek, eleştirilerini yöneltmiştir. Saraybosna Kantonu Anma Fonu müdürü (Boşnakça: Fond Memorijala Kantona Sarajevo) Ahmed Kulanić, Bosna Hersek Ordusu’nun ülkenin savunmasındaki rolüne dair tarihsel kanıtların açık olduğunu, Izetbegović’in hiçbir zaman savaş suçlarıyla suçlanmadığını belirtmiştir. Bunlara ek olarak, Bosna Hersek Cumhurbaşkanlığı üyesi ve sol görüşlü SDP partisi (Boşnakça: Socijaldemokratska partija) üyesi Denis Bećirović ile yakın zamanda yeni-Naprijed adlı- partiyi kuran Šemsudin Mehmedović de açıklama yaparak, Izetbegović’in mücadelesinin onurlu ve adil olduğunu ifade etmişlerdir. Boşnak Enstitüsü ve BZK gibi birçok kültürel ve akademik kurumdan da benzer tepkiler gelmiştir. İlginçtir ki; Boşnak halkının siyasi partileri ve figürleri, Izetbegović’in kurucusu olduğu SDA’nın politikalarını benimseyip benimsememelerinden bağımsız olarak, YT Schmidt’in yapmış olduğu bu açıklamaya yönelik memnuniyetsizliklerini açıkça dile getirmişlerdir.

Bu olaylar, Izetbegović’in Boşnak halkı üzerindeki etkisinin hâlâ belirgin olduğunu, mevcut siyasi bağlamda benzer çapta liderlerin bulunmadığını ortaya koymaktadır. Tepkilerin ardından OHR’dan yapılan bir açıklama ise geç kalınmış bir tepki olarak değerlendirilmektedir. 16 Ekim’de yapılan açıklamada, “Ratko Mladić hüküm giymiş bir savaş suçlusudur ve Srebrenica’daki soykırımın sorumlusudur. Öte yandan, Alija Izetbegović, barışın ve Dayton Barış Anlaşması’nın sağlanmasında önemli bir figürdür ve eylemleriyle birçok hayat kurtarmıştır” ifadelerine yer verilmiştir.

YT Schmidt’in Izetbegović ile Mladić’i neredeyse eşit oldukları yönündeki açıklamasına gerekçe bulmak son derece güçtür. Geçmişe dönüp baktığımızda, Mladić ile Izetbegović arasındaki karakter ve biyografik farklılıklar dikkatle incelendiğinde, aralarındaki temel farklar belirginleşmektedir. 1992-1995 Bosna Savaşı sırasında, kaynaklara göre toplamda 100.000 ila 110.000 kişinin hayatını kaybettiği öne sürülmektedir. Bu tahminler, hem askeri hem de sivil kayıpları kapsamakta, kurbanların çoğunluğunu Boşnak uyrukluların oluşturduğu belirtilmektedir. Saraybosna’daki Araştırma ve Belgeleme merkezinin verilerine göre, bu kurbanların yaklaşık %40’ı sivil olup, büyük bir kısmı Boşnaklardır.

Savaş, ayrıca 2 milyondan fazla insanın evlerini terk etmesine neden olarak kitlesel yer değiştirmelere yol açmıştır. Bosna Savaşı süresince, Mladić, Sırp Ordusu’nun (Sırpça: VRS) komutanı olarak önemli bir askeri figür olmuştur; özellikle 1425 gün süren Saraybosna kuşatması ve Srebrenica’daki gibi askeri operasyonlarda belirleyici bir rol oynamıştır. Emirleri ve stratejileri, sıklıkla şiddet ve insan hakları ihlalleriyle anılmakta, bu durum Mladić’i dönemin en çok tartışılan ve en fazla tepki çeken isimlerinden biri haline getirmiştir.

Bosna Savaşı sırasında -özellikle 1992 yılında- Mladić, Boşnak yerleşim yerlerine yönelik saldırıları içeren bir dizi emir yayınlamıştır. Saraybosna’yı kontrol altına almaya yönelik askeri planının bir parçası olarak, askeri birliklere Boşnak nüfusun yoğun olduğu bölgelere saldırı düzenleme emri vermiştir. Daha sonraki duruşmalarda delil olarak sunulan ifadeler ve belgeler, bu emirler arasında sivil halkı korkutmak ve panik yaratmak amacıyla yerleşim yerlerinin bombalanmasının da bulunduğunu ortaya koymuştur. Bu durum, Mladić’in eylemlerinin hem stratejik hem de ahlaki açıdan son derece tartışmalı olduğunu göstermektedir.

Savaşın ardından Mladić, Lahey Uluslararası Ceza Mahkemesi tarafından soykırım, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçları dahil olmak üzere bir dizi savaş suçuyla itham edilmiştir. Mladić, 2011 yılında Sırbistan’da yakalanana kadar on yılı aşkın bir süre boyunca adaletten kaçmayı başarmıştır. Davası, 2012 yılında başlamış, birkaç yıl devam etmiştir. Bu süreçte, Mladić’in askeri eylemleri ve savaş suçlarındaki sorumluluğu hakkında çok sayıda delil sunulmuştur. 22 Kasım 2017 tarihinde, Mladić, Srebrenica’daki soykırım ve diğer savaş suçlarından dolayı suçlu bulunmuş, ardından ömür boyu hapis cezasına çarptırılmıştır. Bu mahkeme süreci, uluslararası adaletin sağlanması açısından önemli bir dönüm noktası teşkil etmekte, aynı zamanda savaşın getirdiği travmaların toplumsal bellekteki yerini de pekiştirmektedir.

Izetbegović, hayatını Bosna Hersek’in bağımsızlığı ve ulusal mücadelesine adayan önemli bir lider olarak öne çıkmaktadır. Hayati boyunca hem yurtiçinde hem de yurtdışında birçok ödül ve takdirle onurlandırılmış, bu sayede hem Batı’da hem de Doğu’da itibarlı bir konum kazanmıştır. Bosna Hersek Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı olarak, Bosna Savaşı sürecinde ve sonrasındaki barış müzakerelerinde kritik bir rol oynamıştır. Izetbegović’in aldığı en önemli ödüller arasında şunlar yer almaktadır: 1993 yılında Kral Faysal Uluslararası İslam’a Hizmet Ödülü, 1995 yılında Washington’da ABD Demokrasi Merkezi tarafından verilen Demokrasinin Uluslararası Ödülü, aynı yıl Madrid Magazine El Mundo tarafından Dünyada Yılın Kişiliği ödülü, 1995 yılında Medineli Ali Hafız Osman Vakfı’ndan Yılın Düşünürü ödülü, 1996 yılında Bosna Hersek Tuzla Üniversitesi’nden Fahri Bilim Doktoru ünvanı, 1997 yılında Saraybosna Şehri 6 Nisan Ödülü, 1997 yılında Türkiye Cumhuriyeti tarafından verilen Devlet Nişanı, 1997 yılında Riyad’da yer alan İmam Muhammed İbn Suud İslam Üniversitesi’nden Fahri Bilim Doktoru ünvanı, 1997 yılında Katar Devleti Nişanı, 1998 yılında Uluslararası Hümanist Birliği Altın Rozeti, 1998 yılında İstanbul Marmara Üniversitesi’nden Fahri Hukuk Doktorası, 2000 yılında Crans Montana Demokrasinin Gelişimi Forum Ödülü, 2001 yılında Birleşik Arap Emirlikleri’nde Yılın Kişisi ödülü, 2014 yılında- ölümünden sonra- Isa beg Ishaković ödülü, 2019 yılında ise Mostar’dan Barış Merkezi tarafından Mostar Köprüsü’nün Onursal İnşaatçısı – Barış Anıtı ödülü gibi pek çok prestijli ödül bulunmaktadır. Bu ödüller, Izetbegović’in Bosna Hersek’in ulusal kimliğinin inşasındaki katkısını ve uluslararası düzeydeki etkisini yansıtmaktadır.

Alija Izetbegović’in aldığı ödüller, önem derecesi bakımından farklılık gösterse de, tamamı onun Bosna Hersek tarihinin çalkantılı bir dönemindeki kilit rolünü ve etkisini yansıtmaktadır. Mladić ile Izetbegović arasındaki temel farkı belirleyen önemli bir diğer husus, Mladić’in Saraybosna’nın Pofalići semtinde sivil hedeflerin bombalanması emrini vermesi ve Srebrenica’daki soykırıma katılmasıdır. Savaş sırasında, yaklaşık 614 cami, 218 mescit, 69 mektep, 4 tekke, 37 türbe ve 405 diğer vakıf binası yıkılmış, bu binaların büyük bir kısmının Sırp Cumhuriyeti Ordusu (VRS) tarafından hedef alındığı kaydedilmiştir. Öte yandan, Izetbegović ve Bosna Hersek Hükümeti, savaş sırasında kiliselerin korunmasını sağlamayı amaçlamıştır.

OHR (YTO), bu duruma yönelik tepkilerini ortaya koyarak, durumu hafifletmeye çalışsa da, Bosna Hersek halkı, özellikle Boşnaklar, hâlâ tedirginlik yaşamaya devam etmektedir. Bu durum, Izetbegović’in Boşnak halkı nezdindeki itibarının hâlâ güçlü bir şekilde devam ettiğini, mevcut siyasi konjonktürden bağımsız olarak, tüm siyasi aktörlerin Izetbegović’e olan desteklerini beyan ettiklerini ortaya koymaktadır. Söz konusu destek, Bosna Hersek’in çok uluslu ve çok etnik gruptan oluşan bir topluluk olduğu Izetbegović’in fikrinin savunulması olarak değerlendirilebilir. Bu durum, Izetbegović’in halkın ortak kimliğinin ve amaçlarını sembolik bir temsilcisi olarak rolünü daha da pekiştirmektedir. Dolayısıyla, Izetbegović’in mirası ve etkisi, Bosna Hersek toplumunun hafızasında önemli bir yer edinmiş, bu bağlamda onun figürü, toplumsal birliğin ve direnişin simgesi olarak varlığını sürdürmüştür.

Fillimisht, numri i kontinenteve mësohet ndryshe në pjesë të ndryshme në botës. Nëse në Evropë fëmijëve u mësohet se Toka ka 7 kontinente, në pjesë tjera mësohet se ka 6 (Evropa konsiderohet unike me Azinë), diku 5 (Afrika numërohet bashkë me Euroazinë), ndërsa diku njihen vetëm 4 kontinente (duke i konsideruar si një Amerikën Jugore dhe Veriore).

Për të qenë real, arsyes për veçantinë e Evropës i njihet dimensioni kulturor. Domethënë, meqë nga Azia nuk e ndanë asnjë trup i madh ujor, Evropa njihet si e veçantë për arsye kulturore. Por, çdo sociolog dhe vështrues objektiv do të hetojë se nga Portugalia deri në Finlandë (të dyja anëtare të BE-së dhe NATO-s), ka varietete gjigande kulturore ndërmjet popujve të ndryshëm të Evropës. E lëre më nëse e përdorë përkufizimin gjeografik të Evropës deri në malet Ural të Rusisë.

Sidoqoftë, përskaj këtyre dallimeve, prej shumë shekuj më parë janë paraqitur tipare për të cilat Evropën e kanë paraqitur si një rajon unik krahasuar me pjesët tjera të botës. I pari prej këtyre ishte Krishterimi. “Evropa krishtere” ose “Christendom”-i. Më vonë, kësaj iu shtua edhe humanizmi, iluminizmi, dhe qeverisja përfaqësuese, edhe pse në të njëjtën kohë disa shtete evropiane zbatonin kolonializëm brutalisht eksploatues në kolonitë e shumta në kontinentet tjera, që nuk ishte aspak humane; ndërsa disa shtete tjera brenda Evropës ishin monarki absolute e jo regjime demokratike.

Pas tmerreve të Luftës së Dytë Botërore, në Evropë u paraqit një qasje e re që për qëllim kishte bashkëpunimin intensiv ndërmjet shteteve, njëkohësisht duke vendosur standarde të caktuara që shtetet duhet të pranojnë në legjislativën e tyre dhe t’iu përmbahen. Për këtë qëllim u themelua Këshilli i Evropës, dhe organizatat paraardhëse të Bashkimit Evropian. Prej atëherë deri më sot, këto janë vënës të kritereve zyrtare (“e zezë në të bardhë”) se çka është standard evropian kur vjen puna te aspektet shoqërore, politike, dhe juridike. Kështu, Këshilli i Evropës e ka Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe shumë dokumente tjera për mbrojtje më të precizuar të dinjitetit njerëzor, si edhe dokumente si Karta Evropiane e Vetëqeverisjes Lokale, që janë instruksione për rregullimin politik të shteteve evropiane. Por, dimensionin politik më të theksuar, më të zgjeruar, dhe me kritere më strikte për t’iu përmbajtur, e ka Bashkimi Evropian, që tërë legjislativën e ka të përmbledhur në “acquis communautaire” dhe që shtetet kandidate duhet ta përvetësojnë.

Megjithatë, shumë më shumë se ratifikimi i konventave dhe miratimi i ligjeve, me evropianizim nënkuptohet që edhe klasa politike e shteteve ballkanike, edhe shoqëria në përgjithësi, të përvetësojë vlera të caktuara që konsiderohen si pjesë e “Evropës së qytetëruar”. Se cilat janë këto vlera është çështje diskutabile, përderisa Bashkimi Evropian ka 27 shtete anëtare që kanë shumë dallime mes vete dhe brenda vetes, ndërsa motoja zyrtare e BE-së është “In varietate concordia” (“Të bashkuar në diversitet”). Sidoqoftë, në kontekst të Ballkanit, evropianizimi ka marrë konotacion si një term gjithëpërfshirës për përmirësime në shumë fusha: rritje e mirëqenies ekonomike, ulje e korrupsionit, e deri te ndryshimet në mentalitetin e njerëzve të thjeshtë: prej hedhjes së mbeturinave, bontonit, zhurmës në ndërtesa të banimit kolektiv, deri te pranimi i dallimeve shoqërore.

Në fakt, një nga konotacionet e evropianizimit në Ballkan, është si antitezë e nacionalizmit etnik të karakterizuar me jotolerancë, shovinizëm, dhe marrëdhënie të këqija ndërmjet shteteve. Ndërkaq, përballë kësaj qëndron evropianizimi si bashkëjetesë paqësore e grupeve të ndryshme shoqërore, dhe bashkëpunim intensiv ndërmjet shteteve.

Ky lloj i evropianizimit të Ballkanit ka mbështetje të kahmotshme prej SHBA-ve, BE-së, dhe disa shteteve evropiane, që qëndrojnë pas një grumbulli iniciativash rajonale ndërmjet shteteve dhe samiteve të njëpasnjëshme. Por, përkundër asaj që kjo qasje tashmë ka arritur traditë gati se një çerek-shekulli (prej kohës kur Kosova administrohej nga UNMIK-u ndërsa Serbia dhe Mali i Zi ishin një shtet), këto përpjekje euro-amerikane për nxitje të bashkëpunimit në mes shteteve ballkanike kanë rezultuar me shumë pak dobi konkrete. E as që kanë çuar në vullnet të mirë të politikanëve ndaj popujve tjerë: Serbia dhe BeH (për shkak të faktorit serb) vazhdojnë të mos e njohin pavarësinë e Kosovës. Ministra të qeverisë serbe dhe presidenti i entitetit Republika Srpska publikisht e përdorin pezhorativin “shiptari”. Vazhdojnë përpjekjet për rrënim të BeH dhe mohohet gjenocidi në Srebrenicë. Dhe nëse shtetet tjera, si Maqedonia e Veriut, bëjnë diçka që është në kundërshtim me politikën e Beogradit, politikanët serbë i reagojnë me fjalor jodiplomatik dhe me arrogancë. Ndërkaq, vet në Maqedoni të Veriut ka qarqe që shprehin rezerva apo tërësisht i kundërshtojnë projektet për përmirësim të lidhjeve infrastrukturore me Republikën e Shqipërisë, e në veçanti me Republikën e Kosovës, që janë të lëna pas dore apo janë qorrsokak të transportit ndërkombëtar.

Pra, disa nacionalizma që karakterizohen me urrejtje ndaj popujve tjerë dhe frikë joracionale nga popujt tjerë, e kanë lënë Ballkanin larg nga sjellja evropiane e bashkëpunimit të ngushtë mes shteteve fqinje ose gjeografikisht të afërta, siç është rasti me bashkëpunimin franko-gjerman, të shteteve të Beneluksit, e madje edhe mes shteteve të Grupit të Vishegradit.

Por përpos marrëdhënieve zyrtare ndërmjet shteteve, një strategji tjetër perëndimore e uljes së tensioneve në Ballkan është edhe mbështetja për shoqërinë civile, e projekteve të bashkëpunimit edhe ndërmjet shteteve, edhe projekte për tejkalim të ndasive shoqërore brenda shteteve.

Nga projekte të tilla nuk ka asgjë të keqe. Të rinjtë përfitojnë udhëtim falas, njihen me njerëz të etnive dhe/ose shteteve tjera, dhe pjesëmarrja në organizime të tilla ua rritë vetëbesimin duke ua pasuruar biografitë e tyre. Dhe në fund të fundit, përmes granteve që ndahen, këto projekte kanë dobi ekonomike duke shërbyer si transfer të hollash nga shtetet e pasura perëndimore për ekonomitë e shteteve ballkanike. Por, gjithë ato seminare, workshop-e, trajnime, e këmbime të rinjsh nga shtetet e ndryshme ballkanike, që qëllimin e deklaruar e kanë ndërtimin e bashkëjetesës, barazisë, paqes, dhe fjalëve tjera të mira, nuk kanë rezultuar me sukses në arritjen e qëllimeve të proklamuara. Nëse bëhet studim empirik, ndoshta mund të detektohet ndonjë përmirësim i vogël, por në skemën e madhe të gjërave, gjendja është dëshpëruese, me: provokime dhe përqeshje të ndërsjella në seksionin e komenteve në internet, me grafiti në muret e ndërtesave të banimit dhe brohoritje në stadiume që thërrasin në gjenocid, me glorifikimin e kriminelëve të luftës me vendim gjykate, me OJQ progresiste që solidarizohen me kauzat mijëra kilometra larg por nuk mbajnë qëndrim për ankesat e bashkëqytetarëve me të cilët jetojnë në të njëjtin shtet.

Nga subjektet joshtetërore, të vetmit bartës të “mirëkuptimit ndërballkanik” janë disa qarqe panballkanike që ideologjinë e vjetër majtiste e kombinojnë me botëkuptimet e progresivizmit të sotëm perëndimor.

Për shembull, duke futur te fashizmi edhe gjëra si mohimi i të drejtave reproduktive të grave, këta online-aktivistë u shqetësuan shumë kur në kontekst të vendimit të Gjykatës Supreme për abortin, disa qarqe amerikane flisnin për “ballkanizim” të SHBA-ve, dhe në kundërpërgjigje të tyre, këta panballkanistë krenoheshin që në Ballkan aborti është legal qysh në kohën e Jugosllavisë.

Në kontekst të ngritjes së djathtizmit ekstrem në Perëndim, që po ashtu e karakterizojnë si fashizëm, këta ithtarë modern të bratsvo-jedinstvos shprehin krenari me Luftën Nacional-Çlirimtare Jugosllave, dhe shembullin e Boros dhe Ramizit, duke e anashkaluar faktin se kjo luftë ishte mashtrim perfid ndaj shqiptarëve dhe përfshinte krime lufte të tmerrshme. E për krenarinë me regjimin e tmerrshëm që u ndërtua pas 1944, një shembull të saj veç më e përmendëm.

Por shkelja më e rëndë etike që e bëjnë, është kur në përgjithësi flasin kundër “nacionalizmit në Ballkan”, duke mos bërë dallim midis nacionalizmit të një populli që ka qenë viktimë e dhunës, diskriminimit, shtypjes, dhe vrasjeve; me nacionalizmin e një regjimi që i ka bërë të gjitha tmerret ndaj të tjerëve. Në këtë drejtim është edhe klisheja naive për “politikanët populistë në Ballkan që e manipulojnë popullin me nacionalizëm” (dhe që “shpërqëndrojnë nga problemet reale si korrupsioni dhe ikja e të rinjve”), duke bërë kështu ekuivalencë jomorale mes politikanëve që luftojnë për drejtësi dhe barazi, me politikanët që luftojnë për të kundërtën e tyre. Pra sipas tyre, politikanët shqiptarë që luftojnë për barazi, janë njësoj si politikanët maqedonas që luftojnë për ta mbajtur kontrollin hegjemonik. Politikanët boshnjakë që luftojnë për shtet funksional, janë njësoj si politikanët serbë që duan gjenocidi t’iu shpërblehet me gjysmën e territorit të Bosnjës dhe Hercegovinës.

Për të qenë vetëkritikë, s’ka dyshim se as shqiptarët nuk janë të pagabueshëm. P.sh. është për t’u dënuar histeria kundër Zdravko Çoliqit dhe Goran Bregoviqit vetëm pse janë serbë (pa treguar mëkat konkret nacionalist ndaj shqiptarëve). Meriton dënim edhe harta e Shqipërisë së zgjeruar mbi stadiumin e Beogradit. Nevojitet distancim më i madh nga pseudo-shkenca e obsesionit me lashtësinë e shqiptarëve që ndonjëherë kalon në mohim dhe fyerje të popujve tjerë. Por këto gabime nga shqiptarë të thjeshtë, janë më të rralla, më të buta, dhe më të padëmshme, se ato që bëhen nga përfaqësues zyrtarë dhe të zgjedhur në mënyrë demokratike nga disa popuj tjerë.

Nëse duam që Ballkani ta tejkalojë nacionalizmin e mbrapshtë dhe të evropianizohet, fillimisht duhet të tejkalohet ekuivalenca jomorale. Dhe, sipas vlerës evropiane të meritokracisë, edhe faji t’i hidhet sipas meritës atij që më së shumti e ka gabim.

Në realitet shohim se në sektorin e arsimit të lartë po ndodhin ndryshime të thella shumëdimensionale, me llojllojshmëri të përmbajtjeve të programeve studimore dhe të  aktiviteteve tjera. Evidente është se me shkollimin e mesëm të obligueshëm u rrit numri i studentëve të regjistruar nëpër universitete, me këtë si pasoj është rritur edhe numri i institucioneve arsimore publike dhe private, por fatkeqësisht qasja ndaj cilësisë në sistemet e arsimit të lartë  po bie në vazhdimësi dhe i tërë sistemi i arsimit të lartë po kalon nga një sistem “elitare” në atë “masovik”. Në anën tjetër, burimet financiare nga ana e shtetit edhe ashtu të diversifikuara, po reduktohen, dhe përcjellja ose kërkesat për llogaridhënie po paraqiten si një shqetësim real për cilësi dhe standarde.

Nisur nga kuptimi i termit “cilësi” (cilësia e procesit arsimor që u ofrohet studentëve) dhe definicionit të “standardit” (arritje aktuale ose rezultati i synuar), do të gjejmë rrugën drejt definimit të asaj që ne e quajmë “standard akademik” që merr kuptimin e “aftësisë së matshme për të përmbushur nivelin e specifikuar (standardizuar) të arritjes  akademike”. Kuptohet që për të realizuar qëllimet, pra arritjen e standardeve të dëshiruara janë të nevojshme realizimi i disa aktiviteteve, veprimeve dhe procedurave akademike.

Nga ana tjetër, vetë definimi i universiteteve si “qendra të kulturës, dijes dhe kërkimit shkencor”, që prodhojnë kuadro dhe profile të specializuara për kontribut shoqëror dhe zhvillim ekonomik, imponojnë nevojën që institucionet e arsimit të lartë të jenë autonome, si në aspektin moral dhe atë intelektual, që të krijohet pavarësi në vendimmarrje nga ana e autoriteteve politike dhe e fuqive ekonomike. Por, në këtë kontekst institucionet e arsimit të lartë në të njëjtën kohë ballafaqohen edhe me problemin e besueshmërisë në aftësinë e instancave të tyre akademike që në mënyrë kritike të vlerësojnë punën e tyre vetanake dhe të justifikojnë autonominë e besuar të institucionit. Ky proces, institucionet e arsimit të lartë i bëjnë edhe më përgjegjëse ndaj të gjithë pjesëmarrësve tjerë shoqërorë, duke filluar nga studentët, prindërve, punëdhënësve potencialë dhe tatimpaguesve tjerë respektivisht shoqërisë në tërësi.

Shikuar nga këndvështrimi i rrjedhave në arsimin e lartë në vendin tonë dhe në rajon, veç mangësive dhe dobësive tjera, forcën transformuese drejt një cilësie më të lartë e shton edhe konfuzioni mbi definimin e cilësisë që vjen nga mentalitetetet  e ndryshme mbizotëruese dhe jo gatishmëria për tu ballafaquar me pikëpamjet moderne mbi çështjen e cilësisë. Mospajtimet me definimin e cilësisë fillojnë nga perceptimet e ndryshme të disa që e definojnë si arritje e qëllimeve, të tjerët, si shmangje e gabimeve dhe të tretë si kategori e përmbushjes së një minimumi të caktuar. Në kontekst të ambientit tonë, institucionet e arsimit të lartë sikur vetëkënaqen duke qënë “të parët” në rrethin e tyre, duke mos vlerësuar punën në relacion me nevojat, kërkesat e kohës, e aq më pak në aspektin komparativ me standardet e universiteteve tjera botërore. Rezultatin e këtij mentaliteti, padyshim që e shohim në rangimet e universiteteve tona në aspektin ndërkombëtar, që ka një tendencë të rënies nga “lartë poshtë” që besoj është edhe një shqetësim shtesë për të gjithë faktorët shoqëror (studentët, profesorët, qeverinë , taksapaguesit etj).

Për ta parandaluar një zhgënjim edhe më të madh duhet ti ri-definojmë strategjitë, prioritetet, metodat, teknikat e mësimdhënies, format, të menduarit ndryshe, përcaktimin e objektivave, dhe mënyrat e vlerësimit. Çdoherë duhet ta kemi parasysh se mësimdhënia është një detyrë sa e vështirë, aq edhe komplekse, pasi kërkon njohuri, aftësi dhe shprehi të shumta, ndërsa procesi arsimor duhet të mbështetet në metodat dhe teknikat bashkëkohore, ku studenti ka nevojë të reflektojë, të vlerësojë dhe të zbulojë, pra është në detyrën e mësimdhënësve të orientojnë studentët drejt të menduarit kritik dhe krijues (inventiv).

Detyra e universitetit është për të shpërndarë dijen te gjeneratat e reja, dhe kjo në ditët e sotme nënkupton se “ata duhet t`i shërbejnë shoqërisë si një tërësi, dhe se ardhmëria kulturore, sociale dhe ekonomike e një shoqërie kërkon në veçanti një investim të konsiderueshëm në arsimim të vazhdueshëm. Problemet themelore të arsimit në përgjithësi na hutojnë, sepse ne, ende nuk e kemi kuptuar dhe përcaktuar mirë e qartë se çfarë modeli të njeriut dëshirojmë të prodhojmë për këtë shoqëri. Përmes masave dhe ndryshimeve të shpeshta, të pamatura dhe të pa adaptuara në kontekstet tona gjeografike dhe kulturore, për rrjedhojë çdo eksperiment i radhës po rezulton me pasoja fatale për shoqërinë.

Prandaj sot, kur po ndodhin ndryshimet e mëdha demografike, sociale dhe ekonomike, mësimdhënia duhet të bazohet në kompetencat që përfshijnë një sistem të integruar të njohurive, shkathtësive dhe të qëndrimeve të zbatueshme dhe transferues, të cilat do t`u ndihmojnë studentëve, që të ballafaqohen me sfidat e kohës (të ekonomisë së tregut të lirë), që më shumë se kurrë kërkojnë dije të bazuara në aftësi. Në universitetet tona, tani përdoret modeli i sistemit evropian, i përzier me modelin “socialist”, ku në fakt dominon sistemi “i memorizimit”, e jo i aftësimit dhe vënies në praktik të dijes për zgjedhje të problemeve shoqërore. Problemet në sistemin tonë duhet të shikohen në prizmin e modelit që e kemi përzgjedhur, sistemin evropian i bazuar në sistemin e pikëve kreditore ose, siç quhet ndryshe, mënyra binare e vlerësimit.

Në sistemin arsimor sfidat janë të llojllojshme duke filluar nga mungesa e vlerësimit adekuat të programeve studimore të akredituara, përcjellja adekuate e cilësisë, mungesa e laboratorëve teknik dhe kushteve tjera fizike (objektet) sipas standardeve, dominimi i një ngurtësie praktike e kurrikulave, të cilat bëhen sipas profesorit, e jo sipas asaj që e kërkon tregu i punës; numri i vogël i studentëve në ushtrime praktike, staf akademik shpesh pa përvojën e nevojshme, mungesë bashkëpunimi midis universiteteve, orientim të gabuar të studentëve në programet studimore, si dhe tekste të përkthyera keq (të pakuptueshme) ose të shkruara dobët, kriteret e ulëta për regjistrim në universitete, në disa raste edhe korrupsion, dhe të ngjashme. Prandaj për të kontribuar në përmisimin e gjendjes duhet të respektohet Statusi i Universitetit që ka të bëjë me statusin juridik dhe pavarësinë (autonomia universitare). Edhe pse të gjithë pretendojnë se janë njësoj të rëndësishëm për sa u përket diplomave që lëshojnë dhe perspektivës për punësim të studentëve ekzistojnë dallime në infrastrukturë, zhvillim institucional, burime njerëzore dhe financiare, ekspertizë shkencore dhe programe akademike.

QASJA PËR UNIVERSITETIN DHE ZHVILLIMI INSTITUCIONAL 

Këtu, qasja e re duhet të tregojë një kuptim të ri për mënyrën si funksion universiteti për nga elementet e Pushtetit dhe Autoritetit përfaqësues, dhe Vendimmarrjes, dhe Zhvillimit Institucional. E gjithë kjo shihet si e nevojshme për të mos krijuar klane akademike, klientelizëm politik, struktura të bastarduara ineficiente në funksion të bllokimit të iniciativave cilësore për zhvillimin e Universiteti në mes SENATIT, REKTORIT dhe STAFIT AKADEMIK. Element i rëndësishëm është zhvillimi institucional i lidhur me politikat financiare, akademike, burokratike, dhe studentore, funksionimi, organizimi, cilësia, dhe zhvillimin akademik që ka të bëjë me programet akademike, kërkimin shkencor dhe aplikativ.

Qasja e re duhet të tregojë nëse qeveria do i trajton të gjithë universitetet njësoj, pavarësisht traditës, madhësisë, vendndodhjes gjeografike, karakterit publik apo privat, cilësisë dhe kontributit të tyre? Mendoj se qasja e re do të duhet t’i japë përparësi sistemit publik të arsimit të lartë dhe universiteteve, duke e konsideruar atë një lokomotivë për cilësinë dhe standardet e arsimit të lartë dhe burim konkurrence për sektorin privat në bazë të performancën, cilësisë, kontrollit të rrepta dhe kontributit shoqëror.

Qasja e re mbi cilësinë duhet të ndryshoj edhe mbi kuptimi për edukimin që ka të bëjë me vlerësimin që i bëhet dhe rëndësinë që i jepet arsimit të lartë dhe kërkimit shkencor në veçanti duke u shprehur edhe në terma financiar. Arsimimi i lartë është komponent kryesore në nivel makro, ndikon mbi zhvillimin ekonomik dhe social, cilësinë e politikave publike dhe qeverisjes, funksionimin e institucioneve, dhe në nivelin mikro, si aftësim i individit për karrierë, kontribut shoqëror dhe mirëqenie individuale. Sipas qasjes së re mbi cilësinë e arsimit ligjërimi dhe mësimdhënia nuk janë të mjaftueshme në kuptimin e vetëm të transferimit të njohurive, por edhe me aftësimin e studentit për interpretim, formim opinioni, komunikim, mendim kritik, sens praktik. Kjo nënkupton që të mos prodhojmë studentët të dinë të lexojnë, por nuk dinë të kuptojnë, interpretojnë, logjikojnë në mënyrë kritike.

Ekzistojnë disa parakushte për të arritur autonomin reale të universiteteve, parandalimin e ikjeve dhe shpërnguljes së trurit (kuadrove profesionale), rritjen e kualiteti në Arsimin e lartë, vlerësimin efikas, rritje dhe përforcim të konkurueshmërisë brenda dhe jashtë shtetit. Kjo mund të arrihet përmes këtyre shtyllave të nevojshme:

1. Rritja e cilësisë në arsimin e lartë nëpërmjet përmirësimit plotësues të punës së Këshillit për akreditim dhe vlerësim në arsimin e lartë – Analizë e programeve ekzistuese të studimit dhe vlerësim i rëndësisë së tyre për nevojat tregut të punës – optimizmi i profileve arsimore që financohen nga shteti
2. Stimulim dhe përkrahja e Universiteteve me fonde të veçanta për përcjellje të njohurive të reja(sipas strategjisë kombëtare) në fushat e caktuara si teknike dhe sociale, metodikën e mësimdhënies, pjesëmarrjen në trajnime ndërkombëtare, bashkëpunime për sjellje të kuadrit ndërkombëtar për transferim të know-how për zhvillim të qëndrueshëm etj.
3. Largim të kufizimit për shfrytëzim të mjeteve të vetëfinancimit institucional nëse orientimi i tyre bëhet për përkrahje hulumtuese dhe zhvillimore të kuadrit. Përkrahje e hulumtimeve, trajnimeve gjithëpërfshirëse të stafit akademik (asistent dhe profesor) për mënyrat dhe strukturimet e vlerësimeve (testime kompakte dhe valide me përmbajtjen) stimulimi i metodave të reja të mësimdhënies, trajnime të veçanta për aplikime në projekte ndërkombëtare, stimulimin e inovacioneve etj. 
4. Lejimi i punësimeve kadrovike kualitativ nga Ministria përkatëse sipas nevojës së programeve studimore dhe njësisë së fakultetit.
5. Ligj mbi arsimin e lartë në lidhje me nivelizimin e pagave dhe stimulimi i punonjësve akademik në bazë të performancës – KPI vlerësimi (hulumtime, projekteve ndërkombëtare dhe impakti shoqërorë). Këtu përfshihet edhe fleksibiliteti sipas rëndësisë së njësisë akademike dhe të arriturave në fushat e caktuara.
6. Programi nacional për arsimin e lartë dhe programi nacional për punën hulumtuese duhet të ofroj rregullore për kriteret dhe matësit kryesor për stimulim dhe financim të arsimit të lartë dhe punës kërkimore. (Numri i studentëve, mjetet dhe pajisjet e nevojshme, shfrytëzimi i laboratorive, aftësia e njësisë akademike, punimet shkencore me impakt faktorë etj)
7. Bashkëpunimi midis universiteteve vendore që të sjell orientim të pranueshëm të studentëve në programet studimore dhe shfrytëzim të përbashkët të qendrave për hulumtime dhe inovacione në bazë të programeve të caktuar (harmonizim në bazë të kapacitetit, afërsisë gjeografike dhe mundësive financiare për investim, etj).
8. Sigurimin e pajisje të nevojshme institucionale dhe kushte për ligjërim dhe ushtrime sipas nevojave të programeve studimore.
9. Qasja në të dhënat shkencore globale është e kufizuar dhe nevojitet të stimulohet financimi i data-bazave ndërkombëtare që janë parakushte për hulumtime cilësore.
10. Vendosje e një observatoriumi për shkathtësi.
11. Përforcim i rrjetit të bashkëpunimit me universitetet e rangut të lartë në rangimin ndërkombëtarë.
12. Përkrahje për hulumtime specifike, fushave aplikative dhe inovacioneve.
13. Kontrolle të përhershme nga agjensioni për akreditim i cili mund ta tërheq vendimin e saj për akreditim në çfarëdo kohe, nëse kushtet e dhëna me rastin e akreditimit janë shkelur, nëse aplikuesi ka dorëzuar informata dhe dokumente të rreme të cilat kanë ndikuar në dhënien e akreditimit
14. Funksionimi efikas i qendrave profesionale për orientim profesional të të rinjve që nga shkollat e mesme.
15. Përdorimi I udhëzuesve për stafin akademik në lidhje me përdorimin e metodave dhe teknikave bashkëkohore mësimore, ku studenti ka nevojë të reflektojë, të vlerësojë dhe të zbulojë, (jo të memorizoj e gjeneralizoj) pra të orientohet drejt të menduarit kritik, krijues dhe shpirt kërkues.

Për në fund mendoj se është koha e fundit kur të gjithë faktorët të sensibilizohen dhe të vlerësojnë drejt këtë gjendje të padëshirueshme, dhe secili në kuadër të përgjegjësive që posedon të ndërmarrë hapat e duhura për përmirësimin e situatave me veprime konkrete, efikase dhe të matshme. Në të kundërtën gjeneratat që vijnë dhe historia, me të drejtë, do të na shpallin përgjegjës për dështimet që mund të na ndodh si nga aspekti ekonomik, papunësisë, varfërisë dhe migrimet.

Prof. Dr. Fati Iseni – Universiteti “Nënë Tereza” në Shkup

Që nga kohërat e lashta njerëzimi ka qenë gjithmonë në lëvizje, por kah fundi i shekullit 20-të dhe fillimi i shekullit 21 kjo lëvizje ka marrë një dinamizëm më të madh në pjesë të ndryshme të botës. Nga vetë fakti se ne sot jetojmë në një epokë të lëvizjes së paparë të ideve, teknologjisë, parave dhe njerëzve, sigurisht që kjo e dikton nevojën edhe të lëvizjes së kapitalit njerëzor.

Një nga faktorët kryesor është edhe globalizimi i cili ka ndryshuar botën dhe vazhdon të ndryshojë konceptin e marrëdhënieve midis shteteve kombëtare, korporatave dhe organizatave ndërkombëtare në kuptim të refleksioneve gjeopolitike dhe si rrjedhojë edhe ekonomike, kulturore dhe demografike, sociale, të sigurisë, ose mjedisore.

Shkaqet e emigrimit janë të shumta por vlerësohet se kryesisht ikin prej konfliktit të dhunshëm, terrorizmit, ndryshimeve klimatike, varfërisë, pabarazisë dhe padrejtësisë.

Krerët shtetërorë anembanë botës kanë një imperativ moral për të ofruar siguri, prosperitet ekonomik dhe mirëqenie për njerëzit e tyre, por politika duhet të jetë e përshtatshme për mjedisin lokal, qoftë gjeografik, politik apo kulturor, për të ndihmuar njerëzit të funksionojnë mirë.

Definimi i termave Emigrim/Imigrim/Migrim

Emigrate – Emigrimi do të thotë të largohesh nga vendi për të jetuar në një vend tjetër

Immigrate – Imigrimi është të vini në një vend tjetër për të jetuar përgjithmonë

Migrate – Migrim është të lëvizësh, d.t.th. një veprim që ndodh për momentin

(Përdorimi midis emigrimit, imigrimit dhe migrimit varet nga këndvështrimi i fjalisë)

Përkufizimi i një migranti ndërkombëtar

Emigrant ndërkombëtar: dikush që ndryshon vendin e tij ose të saj të vendbanimit të zakonshëm, pavarësisht nga arsyeja e migrimit ose statusi ligjor nëse kohëzgjatja është të paktën 1 vit (burimi: Kombet e Bashkuara, 1998 dhe rekomandimet mbi Statistikat e Migracionit Ndërkombëtar)

Arsyet për migrim mund të përfshijnë: të studiosh ose të marrësh trajnim; të punosh ose të fillosh një biznes; të bashkohesh me anëtarët e familjes; të kërkosh liri më të madhe personale; të kërkosh strehim nga persekutimi.

Një pasqyrë kohore e migrimit global

Kolonizimi i Amerikave | 1492-1820. Midis periudhave 1492-1820, rreth 2.6 milionë evropianë emigruan në Amerikë.

Tregtia transatlantike e skllevërve | 1525-1866. Sipas vlerësimeve, rreth 12.5 milionë afrikanë u morën si skllevër midis 1525 dhe 1866 në Karaibe, Amerikën e Veriut dhe Amerikën e Jugut.

Një migrim i nxitur në SHBA | 1916-1970. Më shumë se katër milionë afrikano-amerikanë migruan nga Jugu i SHBA-së për një hark kohor prej 30 vjetësh.

Zhvendosja e hebrenjve para, gjatë dhe pas luftës së dytë botërore | 1939. Bolivia mirëpriti 30,000 refugjatë, ndërsa më shumë se 60,000 gjermano-hebrenjë shkuan në Palestinë në vitet 1930.

Krijimi i Izrealit | 1948 – Pas krijimit të Izraelit në vitin 1948, populli palestinez iu nënshtrua spastrimit etnik dhe gjenocidit, i njohur ndryshe si Nakba. Forcat izraelite zhvendosën të paktën 750,000 njerëz, por sot, vlerësohet se ka 7.2 milionë refugjatë palestinezë në mbarë botën.

Ndarja e Indisë 1947- Pas përfundimit të sundimit të Britanisë mbi Indinë, nënkontinenti u nda në dy shtete të veçanta – Pakistani me shumicë myslimane dhe India me shumicë hindu (Bangladeshi nga viti 1971). Ndërsa shifrat e sakta janë të diskutueshme, ndarja zhvendosi afërsisht 14 milionë njerëz sipas linjave fetare. Nga India në Ugandë në MB – 1972 – Mijëra indianë u sollën në Afrikë në vitet 1890 për të ndërtuar Hekurudhën Kombëtare të Ugandës që lidh kryeqytetin e saj Kampala me Mombasa, Kenia. Në vitin 1972, për shkak të indofobisë, diktatori i Ugandës Idi Amin i dha komunitetit të pakicës aziatike të vendit të tij 90 ditë për t’u larguar. Rreth 55,000 uganda-aziatikë u dëbuan dhe më shumë se gjysma u vendosën në MB.

Ikja nga Lufta e Vietnamit 1975 – Migrimi në shkallë të gjerë në SHBA nga Vietnami filloi në fund të Luftës së Vietnamit në 1975. Ndërsa kriza humanitare në rajon u intensifikua dhe komunizmi u thellua, pothuajse 125,000 refugjatë vietnamezë u pranuan në SHBA.

Pushtimet dhe trazirat civile në Afganistan – Fundi i viteve ’90 deri më sot pushtimi sovjetik i Afganistanit në fund të viteve ’90 u pasua nga një rritje e ekstremizmit dhe trazirave civile që përfundimisht shkaktuan një ndërhyrje të NATO-s. Vitet e konfliktit çuan që Afganistani të kishte popullsinë e dytë më të madhe të refugjatëve në botë. Sipas UNHCR-së, vendi ka rreth 2.6 milionë refugjatë të regjistruar. Rreth 1.5 milionë refugjatë afganë jetojnë në Pakistan.

Luftërat Jugosllave 1991 deri në 2001

Luftërat Jugosllave ishin një seri konfliktesh etnike dhe luftërash për pavarësi dhe kryengritje të zhvilluara në ish-Jugosllavi nga viti 1991 deri në 2001. Kjo çoi në shpërbërjen e shtetit jugosllav në shtatë shtete dhe zhvendosi më shumë se 4 milionë ndërsa vrau mbi 200,000.

Kriza e refugjatëve sirianë 2011

Në prill 2011, qindra njerëz vdiqën në përleshjet midis ushtrisë siriane dhe forcave të opozitës. Ndërsa vlerësohet se numri i të vdekurve ishte 511,000 nga fillimi i luftës deri tani. Që nga viti 2016, OKB-ja vlerëson mbi 13.5 milionë sirianë të zhvendosur – popullsia më e madhe e refugjatëve në mbarë botën. Përafërsisht shtatë milionë janë zhvendosur brenda vendit, ndërsa të tjerët kanë kërkuar strehim në Turqi, Liban, Jordani dhe Egjipt.

Kriza Rohingya e Mianmarit

Që nga viti 2017, më shumë se 740,000 njerëz nga Mianmari kanë kaluar kufirin drejt Bangladeshit për shkak të dhunës ekstreme. Shumica e refugjatëve identifikohen si Rohingya, një grup etnik i pakicës myslimane në Mianmar me shumicë budiste. Shumë Rohingya migruan pranë qytetit kufitar të Cox’s Bazar, kampi më i madh dhe më i dendur i refugjatëve në botë.

Popullsia lëvizëse e Kinës 2030

Ndërsa shpesh është e vështirë të mblidhen të dhëna të sakta statistikore për popullsinë migrante lëvizëse, numri është padyshim mjaft i madh. Sipas Bankës Botërore, deri në vitin 2030, vlerësohet se deri në 70 për qind e popullsisë kineze do të jetojnë në qytete.

Sa emigrantë ndërkombëtarë ka në botë?

Sipas të dhënave statistikore nga OKB-ja në vitin 2017 në botë kishte rreth 258 milionë ose 3.4% e popullsisë globale.

Me rritjen e popullsisë së botës, rritet edhe numri i migrantëve ndërkombëtarë, megjithëse me një rritëm më të shpejtë. Kështu midis viteve 1990 dhe 2017, popullsia globale u rrit me 42%, ndërsa numri i emigrantëve ndërkombëtarë u rrit me 69%.

Ndërsa që nga 1 korriku 2020 numri global i migrantëve ndërkombëtar vlerësohej të ishte 281 milionë.

Viti 2000 dhe 2017
Ku jetojnë migrantët – Top 10 vendet që i pranojnë

Tabela 1.

Ku janë flukset më të mëdha?

Migrimi ndodh kryesisht midis vendeve brenda të njëjtit rajon:

Azia dhe Evropa janë dy rajonet kryesore të origjinës dhe destinacionit

Mosha dhe gjinia e migrantëve:

Shpërndarja e migrantëve ndërkombëtarë sipas moshës dhe gjinisë, në vitin 2017, 48% e migrantëve ishin femra,  70% e migrantëve ishin në moshë pune (20-64 vjeç)

Viti 2000 dhe 2017
Nga vijnë migrantët – Top10 vendet

Tabela 2.

Ballkani në rrjedhën e emigracionit

Vendet e Ballkanit nuk kanë përjashtim nga rrjedha globale e emigracionit. Megjithëse në Ballkan çdo herë ka qenë boshti i përplasjes së gjeopolitikave globale dhe si rezultat popullata vendase ka pësuar më shumë, duke filluar nga ndarja e Perandorisë Romake në vitin 395, ndarja e Kishës në vitin 1054, ardhja e Perandorisë Osmane kah fundi i shekullit 14-të, Luftërat Ballkanike 1912/13, Lufta e Parë dhe e Dytë Botërore, konfliktet në ish-Jugosllavi, e tjerë.

Është një koinçidencë interesante se pikërisht vendet e Ballkanit të cilët objekt i trajtimit për të ndarë sferat e interesit ndërmjet Perëndimit dhe Bashkimit Sovjetik, gjatë Konferencës së Jaltës në shkurt 1945, midis Stalinit dhe Churchilit në gjendje të dehur gjatë një darkimi, sot po përjetojnë një egzod masiv dhe parashikimet për një të ardhme të mesme janë shumë pesimiste. Sa për ilustrim kemi bërë një krahasim të numrit të banorëve të disa shteteve për një hark kohor të caktuar, ndërsa për disa shtete të tjera janë marrë për bazë numri i nxënësve në shkollat fillore i cili mund të jetë më i saktë për të pasqyruar trendin e uljes së popullsisë meqë të dhënat për ndryshimet demografike nuk janë shumë të besueshme.

Shembull:

• Rumania ka rënë nga 23 milionë banorë në vitin 1990, në 19 milionë në vitin 2020
• Bullgaria nga 9 million banorë në vitin 1989, në vitin 2023 ka rënë në 6,687,717, (vetëm për një vit 1.39% rënie)
• Bosnjë dhe Hercegovinë, nga viti 1989 e tutje, popullsia e Bosnjës u ul në mënyrë drastike – nga 4,508 milion në 1989 në 3,736 milion në 1997 dhe në 3.281 milion në 2020, pra më pak 1.23 milion
• Kroacia në vitin 1989 kishte 4,874,182, në vitin 2011 ra në 4.28 milion banorë, ndërsa në vitin 2021 regjistroi 3.88 milionë
• Serbia në vitin 1990 kishte afër 8 milion banorë, ndërsa në vitin 2023 ka 6,664,449
• Maqedonia – 1991 kishte 2.044.174 banorë, ndërsa në vitin 2021, 836.713 banorë rezident

Shndërruar në përqindje do të rezultojë:

• Bullgaria – 26.4 %
• Bosnia – 22.4 %
• Kroacia – 17.9 %
• Romania – 17.9 %
• Shqipëria – 15.1 %
• Maqedonia e Veriut – 9.19 %

Numri i nxënësve në Maqedoninë e Veriut – Krahasim vitet 2008-2021 

Tabela 3.

Imigracioni – Stereotipet

Kryesisht rezistenca për të pranuar emigrant shfaqet në vendet e pranimit të tyre dhe shpesh shoqërohet edhe me debate dhe trazira të përmasave të ndryshme. Në hapësirat tona gjeografike Evropa Perëndimore është zona më e afërt të cilën e shohim dhe e ndjejmë çdo ditë se si reflekton fluksi i emigrantëve në disa shtete të Evropës. Për fat të keq fraksionet ekstreme të djathta shënojnë rritje dhe kjo është shqetësuese për shkak të stereotipeve imagjinative që krijohen, e cila padyshim edhe krijon një hendek si pengesë për integrim në mes imigrantëve dhe popullatës vendase. Disa stereotipe që hasen më shpesh janë: refugjatët ikin në kërkim të një jete më të mirë; vetëm ndërtoni kufijtë siç duhet dhe kriza e refugjatëve do të ndalet; refugjatët janë të frikshëm; ka shumë refugjatë për vendin tonë; refugjatët kryejnë më shumë krime; emigrantët po na vjedhin punët; emigrantët janë ‘teknik qebap’; Emigrantët gëzojnë jetë të këndshme dhe përfitime sociale, etj.

Një shembull i tillë është Holanda. Partia për Liri krijoi një nga trazirat më të mëdha politike në politikën holandeze që nga Lufta e Dytë Botërore. Partia populiste e djathtë për Lirinë (PVV), e udhëhequr nga Geert Wilders, fitoi 37 vende në Dhomën e Përfaqësuesve prej 150 vendesh, duke u bërë partia më e madhe për herë të parë. Të katër partitë e qeverisë së koalicionit në detyrë pësuan humbje. Ndoshta ky është vetëm fillimi dhe cili do të jetë epilogu në një proces më afatgjatë është vështirë të parashikohet.

Konkluzione

Çështja e migrimit është një nga debatet më të diskutueshme dhe të polarizuara brenda politikës kombëtare në Evropë, siç mund të shihet në rastin e Holandës, Francës, Hungarisë, Polonisë, Greqisë dhe shumë të tjerëve. Kjo ka krijuar një ndarje serioze në shoqëri: zakonisht, njerëzit janë ose për migrimin ose kundër tij.

Ashtu si çdo temë tjetër që lind në vendet demokratike, përmes debatit dhe analizës së kujdesshme të situatës, edhe për këtë çështje shumë të ndjeshme duhet të arrihen zgjidhje dhe kompromise.

Edhe pse është kritike ndoshta të hapen temat e emigracionit në këto kohë ndarjesh të polarizuara, por dinamizmi i madh i lëvizjeve të njerëzve ka krijuar një imperativ që detyrimisht duhet bota të krijojë një politikë të re të unifikuar për këtë çështje, e cila do të ishte obligative për të gjitha shtetet migratore.

• Nëse i referohemi dokumenteve zyrtare të Federatës Ruse të cilët përcaktojnë prioritetet politike shohim që diplomacia ruse nuk i është referuar me emërtimin Ballkani Perendimor por janë përdorur fraza si Ballkani, Shtetet e Evropës Juglindore e tjerë.

• Kohëve të fundit, mbi politikën e jashtme ruse kundrejt Ballkanit, janë realizuar studime serioze nga institucione të rëndësishme shkencore ku mes tjerash saktësohen raportet e Federatës ruse vis-a-vis Ballkanit Perëndimor.

• Diplomacia ruse u bë e pranishme në zhvillimet që kaloi Ballkani në fillim të viteve të 90’ta, megjithatë në Konceptin e Politikës së Jashtme të Rusisë të vitit 1993, Ballkanit nuk iu kushtua aq rëndësi dhe prioritet.

• Marrëdhëniet e Moskës zyrtare me vendet e Ballkanit Perëndimor, në formën aktuale u kuptimësuan në fund të viteve të 90-ta dhe fillim të 2000-ve.

• Edhepse prania e shtetit rus në Ballkan nuk ka qenë e një pozicioni dominues por ishte e dobët, përsëri ajo nuk ishte një zonë nga e cila Rusia do të hiqte dorë lehtësisht, veçanërisht pasi dukej se Perëndimi po hynte me shpejtë

• Kriza e rëndë ekonomike dhe financiare që përjetoi shteti rus në vitet e 90-ta, zgjerimi i mëtejmë i Aleancës së NATO-s (Poloni, Çeki, Hungari) dhe ndërhyrja e NATO-s në Kosovë në vitin 1999, padyshim që përbënin parametra të rëndësishme që duhej t’i merr parasysh udhëheqësia e re ruse në riorganizimin e politikës së jashtme kundrejt Evropës Lindore në përgjithësi por edhe rajonit të Ballkanit në veçanti.

• Në suaza të kushteve të atilla në të cilën u gjet rajoni i Ballkanit që pas rënies së Jugosllavisë, forca shtytëse e politikës së jashtme ruse ndaj Ballkanit u bë ekonomizimi i politikës së

• Detyra ekonomike e Rusisë në këtë rajon u konceptua si një çështje e përparësisë më të lartë Fokusimi mbi ekonomizimin, pasqyroi interpretimin e përqëndruar në një politikë të jashtme të mbështetur mbi benefitet e bashkëpunimit ekonomik si dhe mbi pjesëmarrjen në proceset dhe institucionet globale të dominuara nga Perëndimi.

• Në rajonin post-sovjetik, por edhe rajonin e Ballkanit Perëndimor, investimet ruse në sferën bankare dhe financiare u rritën, dhe ndonëse motivimet janë kryesisht komerciale, mirëpo do të ishte naive që të shpërfillnim dhe mos të marrim në konsideratë aspektin gjeopolitik.

• Prania ekonomike dhe tregtare ruse në Serbi ndër të tjerash ishte edhe një favor të cilin Beogradi ia kthente Moskës për shkak të qëndrimit që diplomacia ruse e mbante dhe e bllokonte njohjen e pavarësisë së Kosovë

• Andaj, gatishmëria e Federatës ruse për të bllokuar njohjen e Kosovës nga OKB-ja dhe për të ofruar mbështetje diplomatike për Serbinë në organizatat e ndryshme ndërkombëtare, duket se ka lehtësuar depërtimin e kompanive ruse në Serbi.

• Krijimit të imazhit të Rusisë në Ballkan si fuqi e madhe e cila operon në suaza të multipolaritetit, i kanë kontribuuar themelimi i Unionit Ekonomik Euroaziatik, operacioni ushtarak në Siri, dhe ndërveprimi me vendet e BRICS-it e tjerë.

• Anëtarësimi i vendeve të kësaj pjese të Ballkanit në UE dhe NATO, edhepse për Rusinë nuk përbën kërcënim të drejtpërdrejtë, por establishmenti rus, konsideron se zgjerimi i NATO-s do të pason drejt hapesirës post- sovjetike.

• Sado që Federata Ruse i intensifikon marrëdhëniet e saj me Ballkanin Perëndimor, ajo nuk është në pozitë dominuese për të imponuar vullnetin e saj mbi vendet e rajonit. Dinamika e marrëdhënieve ruso-ballkanase diktohet edhe nga ecuria e marrëdhënieve ruso-perë

]]> https://balkanfoundation.com/rusia-politika-e-jashtme-dhe-ballkani-perendimor-dr-muhamed-jashari/feed/ 0 https://balkanfoundation.com/republika-e-maqedonise-se-veriut-ne-rrugetimin-eurointegrues-sfidat-dhe-mundesite-prof-dr-enver-abdullahi/ https://balkanfoundation.com/republika-e-maqedonise-se-veriut-ne-rrugetimin-eurointegrues-sfidat-dhe-mundesite-prof-dr-enver-abdullahi/#respond Sat, 17 Feb 2024 11:31:27 +0000 https://balkanfoundation.com/?p=3005 Republika e Maqedonisë së Veriut në rrugëtimin eurointegrues: sfidat dhe mundësitë                          

Prof. Dr. Enver Abdullahi – Universiteti “Nëna Tereza” në Shkup 

Origjina ekonomike:

BE-ja e ka origjinën nga Komuniteti Evropian i Qymyrit dhe Çelikut (ECSC) në 1951, i cili synonte të krijonte një treg të përbashkët për qymyrin dhe çelikun midis anëtarëve themelues (Belgjika, Franca, Italia, Luksemburgu, Holanda dhe Gjermania Perëndimore).

Me kalimin e kohës, BE-ja zgjeroi fushëveprimin e saj për të përfshirë bashkëpunimin dhe integrimin ekonomik, duke çuar në krijimin e Komunitetit Ekonomik Evropian (EEC) në 1957.

Integrimi politik:

Fokusi i BE-së gradualisht u zhvendos nga çështjet thjesht ekonomike në integrimin më të gjerë politik. Traktati i Mastrihtit në 1992 e transformoi BEE-në në Bashkimin Evropian, duke vënë theksin në zhvillimin e një politike të përbashkët të jashtme dhe të sigurisë (CFSP).

Rolet humanitare dhe paqeruajtëse:

BE-ja është angazhuar në mënyrë aktive në misione paqeruajtëse dhe humanitare. Për shembull, ajo ka kontribuar me trupa në përpjekjet paqeruajtëse në rajone të ndryshme dhe ka luajtur një rol diplomatik në zgjidhjen e konflikteve.  

Politika e Zgjerimit dhe Fqinjësisë:

BE-ja është zgjeruar përmes disa raundeve të zgjerimit, duke përfshirë vendet e Evropës Qëndrore dhe Lindore. Procesi i zgjerimit është parë si një mënyrë për të promovuar stabilitetin dhe prosperitetin në rajon.

Politika Evropiane e Fqinjësisë (ENP) është një tjetër dimension i marrëdhënieve të jashtme të BE-së, që synon nxitjen e bashkëpunimit me vendet në kufijtë e tyre.

Politika e Përbashkët e Jashtme dhe e Sigurisë (CFSP):

CFSP përfaqëson përpjekjet e BE-së për të zhvilluar një qasje të unifikuar ndaj çështjeve të politikës së jashtme dhe sigurisë. Ai përfshin iniciativat diplomatike, parandalimin e konflikteve, menaxhimin e krizave dhe operacionet ushtarake.  

Komisioni Gjeopolitik dhe Autonomia Strategjike:

Vitet e fundit, BE-ja e ka theksuar gjithnjë e më shumë rolin e saj gjeopolitik. Komisioni Evropian, nën Presidenten Ursula von der Leyen, i është referuar në mënyrë eksplicite BE-së si një “komision gjeopolitik”.

Koncepti i “autonomisë strategjike” ka fituar rëndësi, duke nënkuptuar synimin e BE-së për të pohuar veten më të pavarur në çështjet globale, veçanërisht në çështjet e sigurisë dhe mbrojtjes.  

Sfidat dhe Partneritetet:

BE-ja përballet me sfida të tilla si Brexit, ndarjet e brendshme dhe pasiguritë e jashtme gjeopolitike. Lundrimi i këtyre sfidave kërkon një qasje të ekuilibruar si ndaj partneritetit të saj transatlantik me Shtetet e Bashkuara, ashtu edhe ndaj marrëdhënieve të saj me lojtarë të tjerë globalë si Kina dhe Rusia.   

Diplomacia e Klimës:

BE-ja është bërë gjithashtu një lojtar kyç në diplomacinë globale të klimës, duke shtyrë për marrëveshje ndërkombëtare për të adresuar ndryshimet klimatike. Kjo pasqyron angazhimin e BE-së për të adresuar sfidat globale përtej shqetësimeve tradicionale të sigurisë.

Si përmbledhje, udhëtimi i BE-së drejt marrëdhënieve ndërkombëtare dhe gjeopolitikës së politikës së paqes ka përfshirë një zgjerim gradual të rolit të saj, duke përfshirë integrimin ekonomik, bashkëpunimin politik, përpjekjet paqeruajtëse dhe një qëndrim më të sigurtë në çështjet globale. Koncepti i autonomisë strategjike dhe një komision gjeopolitik sinjalizojnë ambicien e BE-së për të luajtur një rol më aktiv në formësimin e peisazhit gjeopolitik.

Negociatat e anëtarësimit ishin në vazhdim me disa nga këto vende dhe përparimi ndryshonte mes tyre. Procesi përfshin përmbushjen e kritereve specifike që lidhen me reformat politike, ekonomike dhe legjislative.  

Moldavia:

Moldavia ka ndjekur lidhje më të ngushta me BE-në, duke nënshkruar një Marrëveshje Asociimi në 2014, e cila përfshin dispozita për asociimin politik dhe integrimin ekonomik.

Moldavia ka shprehur synimet e saj të integrimit evropian, por deri në përditësimin tim të fundit, ajo nuk kishte aplikuar zyrtarisht për anëtarësim në BE. Situata mund të ketë evoluar që atëherë.

Ukraina:

Ukraina nënshkroi një Marrëveshje Asociimi me BE-në në vitin 2014, një veprim që luajti një rol në nxitjen e tensioneve gjeopolitike me Rusinë. Marrëveshja synon të thellojë lidhjet politike dhe ekonomike midis Ukrainës dhe BE-së.

Ukraina ka shprehur aspiratat e saj për anëtarësim në BE, por bisedimet formale të pranimit nuk kishin filluar që nga përditësimi im i fundit.

Komisioni Evropian miratoi Paketën e Zgjerimit 2023, duke ofruar një vlerësim të detajuar të gjendjes dhe progresit të bërë nga Shqipëria, Bosnja dhe Hercegovina, Kosova, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut, Serbia, Turqia dhe për herë të parë edhe Ukraina. Republika e Moldavisë dhe Gjeorgjisë në rrugët e tyre përkatëse drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian. Në veçanti, raporti fokusohet në progresin në zbatimin e reformave themelore, si dhe në dhënien e udhëzimeve të qarta për prioritetet e reformës përpara. Anëtarësimi është dhe do të mbetet një proces i bazuar në merita, plotësisht i varur nga progresi objektiv i arritur nga secili vend.

Në dritën e rezultateve të arritura nga Ukraina dhe Moldavia, si dhe të përpjekjeve të vazhdueshme për reforma, Komisioni ka rekomanduar që Këshilli të hapë negociatat e pranimit me të dy vendet. Për më tepër, Komisioni rekomandon që Këshilli të miratojë kornizat e negociatave pasi Ukraina dhe Moldavia të kenë miratuar disa masa kyçe. Komisioni është i gatshëm t’i raportojë Këshillit deri në mars 2024 mbi progresin në lidhje me këto masa.

Në rastin e Gjeorgjisë, në dritën e rezultateve të arritura, Komisioni rekomandon që Këshilli t’i japë Gjeorgjisë statusin e një vendi kandidat duke kuptuar se janë ndërmarrë një sërë hapash.

Kur bëhet fjalë për Bosnje dhe Hercegovinën, Komisioni rekomandon hapjen e negociatave të anëtarësimit me të pasi të arrihet shkalla e nevojshme e pajtueshmërisë me kriteret e anëtarësimit. Vendi duhet të bëjë përpjekje të mëtejshme për të përmbushur prioritetet kryesore të përcaktuara në Opinionin e Komisionit për aplikimin e tij për anëtarësim në BE. Komisioni do të monitorojë vazhdimisht progresin dhe pajtueshmërinë në të gjitha fushat që lidhen me hapjen e negociatave dhe do t’i raportojë Këshillit më së voni në mars 2024.

Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, tha: “Zgjerimi është një politikë jetike për Bashkimin Evropian. Përfundimi i Bashkimit tonë është thirrja e historisë, horizonti natyror i Bashkimit tonë. Përfundimi i Unionit tonë ka gjithashtu një logjikë të fortë ekonomike dhe gjeopolitike. Zgjerimet e kaluara kanë treguar përfitime të mëdha si për vendet anëtare ashtu edhe për BE-në. Ne të gjithë fitojmë.”

Në Ukrainë, vendimi për dhënien e statusit të kandidatit në BE krijoi një dinamikë të fuqishme reformash, pavarësisht luftës së vazhdueshme, me mbështetje të fortë nga populli i Ukrainës. Qeveria dhe Parlamenti ukrainas demonstruan rezolutë në arritjen e përparimit thelbësor në përmbushjen e 7 hapave të Opinionit të Komisionit Evropian për aplikimin e Ukrainës për anëtarësim në BE. Ukraina ka krijuar një sistem transparent parazgjedhjeje për gjyqtarët e Gjykatës Kushtetuese dhe ka reformuar organet e qeverisjes gjyqësore. Ajo ka zhvilluar më tej historikun e saj të hetimeve dhe dënimeve për korrupsion të nivelit të lartë dhe ka forcuar kuadrin e saj institucional. Ukraina ka ndërmarrë hapa pozitiv në një përpjekje më të gjerë dhe sistematike për të trajtuar ndikimin e oligarkëve. Vendi ka demonstruar gjithashtu kapacitetin e tij për të bërë përparim në përafrimin me acquis të BE-së, edhe gjatë kohës së luftës.

Ballkani Perëndimor

Progresi në reformat e anëtarësimit në BE ka ngecur kryesisht, pasi Mali i Zi ka vuajtur nga polarizimi i thellë dhe paqëndrueshmëria politike në periudhën raportuese. BE-ja mirëpret konstituimin e parlamentit të ri dhe formimin e qeverisë, e cila presim të tregojë shpejt kapacitetin dhe përkushtimin e saj në rrugën e Malit të Zi në BE dhe të realizojë reformat në lidhje me anëtarësimin në BE. Në përgjithësi, progresi në negociatat e anëtarësimit do të varet nga reformat në fushën e sundimit të ligjit (d.m.th. përmbushja e standardeve të përkohshme të përcaktuara në kapitujt 23 dhe 24). Mali i Zi vazhdon të përafrohet plotësisht me Politikën e Përbashkët të Sigurisë së Jashtme.

Serbia vazhdoi zbatimin e reformave në lidhje me anëtarësimin në BE, duke përfshirë edhe fushën e sundimit të ligjit. Serbia filloi zbatimin e amendamenteve kushtetuese të vitit 2022 për të forcuar pavarësinë e gjyqësorit dhe miratoi legjislacionin e ri për media. Zbatimi i kësaj të fundit mund të përmirësojë ndjeshëm mjedisin rregullator. Megjithatë, do të nevojiten ndryshime të mëtejshme për të qenë plotësisht në përputhje me acquis të BE-së dhe standardet evropiane. Serbia duhet të përmirësojë, si çështje prioritare, përafrimin e saj me politikën e përbashkët të jashtme dhe të sigurisë të BE-së, duke përfshirë masat kufizuese dhe deklaratat ndaj Rusisë. Nevojitet edhe punë e mëtejshme dhe angazhim politik për zbatimin e reformave në fushën e sundimit të ligjit. Vlerësimi i Komisionit mbetet se Serbia ka përmbushur teknikisht standardet për hapjen e grupit 3 (konkurrueshmëria dhe rritja gjithëpërfshirëse). Serbia duhet të bashkëpunojë plotësisht dhe të ndërmarrë të gjithë hapat e nevojshëm për të siguruar përgjegjësi për sulmin e dhunshëm ndaj Policisë së Kosovës të 24 shtatorit dhe sulmin ndaj KFOR-it më 29 maj. Për normalizimin e marrëdhënieve me Kosovën, përderisa u arrit Marrëveshja në Dialogun e lehtësuar nga BE-ja, Serbia dhe Kosova ende nuk kanë filluar zbatimin e detyrimeve të tyre përkatëse, të cilat janë të detyrueshme për palët dhe një pjesë kyçe e rrugëve të tyre evropiane.

Në Maqedoninë e Veriut, autoritetet kanë deklaruar vazhdimisht se anëtarësimi në BE mbetet qëllimi i tyre strategjik. Maqedonia e Veriut ka vazhduar të përafrohet plotësisht me Politikën e Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë të BE-së (CFSP). Vendi ka bërë gjithashtu disa përparime në fushën e drejtësisë, lirisë dhe sigurisë, duke përfshirë luftën kundër krimit të organizuar dhe menaxhimin e migracionit. Si vend negociues, Maqedonia e Veriut duhet të përmbushë zbatimin e reformave të lidhura me BE-në, duke përfshirë gjyqësorin, luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, reformat në administratën publike, duke përfshirë menaxhimin e financave publike dhe prokurimin publik. Maqedonia e Veriut është zotuar të nis dhe të arrij ndryshimet kushtetuese përkatëse si çështje prioritare, me synimin që të përfshijë qytetarët që janë pjesë e njerëzve të tjerë. Procesi i shqyrtimit të acquis të BE-së ka përparuar pa probleme dhe autoritetet kanë treguar një nivel të lartë përkushtimi. Komisioni i prezantoi Këshillit raportet e shqyrtimit për “grupin themelor” për Maqedoninë e Veriut në korrik dhe pret me padurim një vazhdim të shpejtë, me synimin për hapjen e negociatave për këtë grup deri në fund të vitit.

Shqipëria vazhdoi të demonstronte vendosmërinë e saj për të zbatuar reformat e BE-së dhe për të bërë përparim në reformat nën “grupin themelor”. Përafrimi i vazhdueshëm i plotë me CFSP-në e BE-së ishte gjithashtu një sinjal i fortë i zgjedhjes strategjike të vendit për anëtarësim në BE. Nevojiten përpjekje të mëtejshme për lirinë e shprehjes, çështjet e pakicave dhe të drejtat pronësore, si dhe në fusha kyçe të shtetit të së drejtës, si lufta kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar. Procesi i shqyrtimit të acquis të BE-së ka përparuar pa probleme dhe autoritetet kanë treguar një nivel të lartë përkushtimi. Komisioni i paraqiti Këshillit raportet e shqyrtimit mbi “grupin themelor” për Shqipërinë në korrik dhe pret me padurim një ndjekje të shpejtë. Ai synon të hapë negociatat e aksesit për grupin 1 (themelor) deri në fund të vitit.

Në Bosnjë dhe Hercegovinë, statusi i kandidatit të vitit të kaluar solli një dinamikë pozitive shumë të nevojshme. Një qeveri e re është krijuar me shpejtësi pas zgjedhjeve dhe ka filluar të japë reforma, veçanërisht përmes amendamenteve që futin kontrollin e integritetit në gjyqësor. Megjithatë, nevojiten përpjekje të mëtejshme. Kjo përfshin miratimin e reformave të rëndësishme të shtetit të së drejtës dhe gjyqësorit dhe përparimin e reformave kushtetuese dhe zgjedhore, të cilat janë prioriteti më i madh për të garantuar të drejta të barabarta për të gjithë qytetarët. Është gjithashtu e rëndësishme ruajtja e rendit kushtetues të vendit. Masat secesioniste dhe autoritare të prezantuara në entitetin e Republika Srpska nuk janë në përputhje me rrugën e BE-së. Kërkohen përpjekje të mëtejshme që Bosnja dhe Hercegovina të përmbush prioritetet kryesore të përcaktuara në Opinionin e Komisionit për aplikimin e saj për anëtarësim. Prandaj, Komisioni rekomandon hapjen e negociatave të anëtarësimit në BE me Bosnjë dhe Hercegovinën, pasi të arrihet shkalla e nevojshme e pajtueshmërisë me kriteret e anëtarësimit.

Kosova mbeti e përkushtuar në rrugën e saj evropiane. Ajo vazhdoi të përafrohet plotësisht vullnetarisht me CFSP-në e BE-së, duke përfshirë dënimin e luftës së agresionit të Rusisë kundër Ukrainës dhe miratimin e masave kufizuese kundër saj. Periudha raportuese dëshmoi arritje legjislative, duke përfshirë një reformë të rëndësishme zgjedhore. Megjithatë, duhet bërë më shumë punë, duke përfshirë planin e veprimit për reformat në drejtësi. Më 1 janar 2024, liberalizimi i vizave për Kosovën hyri në fuqi. Situata në veri të Kosovës është prekur nga disa kriza, më e fundit është sulmi i dhunshëm kundër policisë së Kosovës më 24 shtator 2023. Për normalizimin e marrëdhënieve me Serbinë, ndërkohë që u arrit Marrëveshja në Dialogun e ndërmjetësuar nga BE-ja, të dyja shtetet, Kosova dhe Serbia, ende nuk kanë filluar zbatimin e detyrimeve të tyre përkatëse, të cilat janë të detyrueshme për palët dhe një pjesë kyçe e rrugëve të tyre evropiane. Turqia mbetet një partner kyç për Bashkimin Evropian dhe një vend kandidat, por negociatat e anëtarësimit mbeten të bllokuara që nga viti 2018, në përputhje me vendimin e Këshillit Evropian. Vendi nuk e ka kthyer tendencën negative të largimit nga Bashkimi Evropian dhe ka ndjekur reformat lidhur me anëtarësimin në një shkallë të kufizuar. Bashkëpunimi me Turqinë në fusha me interes të përbashkët vazhdoi në fusha thelbësore si kundër-terrorizmi, ekonomia, energjia, siguria ushqimore, migrimi dhe transporti. Turqia duhet të ndërmarrë hapa vendimtarë për të përmirësuar ndjeshëm përafrimin me CFSP-në e BE-së dhe për të rritur bashkëpunimin për parandalimin dhe zbulimin e anashkalimit të masave kufizuese. Pas detyrës nga Këshilli Evropian, Përfaqësuesi i Lartë dhe Komisioni do t’i paraqesin në nëntor një raport Këshillit mbi gjendjen e marrëdhënieve BE -Turqi, duke u mbështetur në instrumentet dhe opcionet e identifikuara nga Këshilli Evropian dhe me synimin për të vazhduar me një qëndrim strategjik dhe largpamës.

Politika e Përbashkët e Jashtme dhe e Sigurisë Evropiane (CFSP) është një komponent kyç i marrëdhënieve të jashtme të Bashkimit Evropian (BE). Ajo u krijua me Traktatin e Mastrihtit në 1993 dhe është një nga shtyllat e Politikës së Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë të BE-së.

Objektivat kryesore të CFSP janë të ruajë vlerat e përbashkëta, interesat themelore, pavarësinë dhe integritetin e BE-së, të promovojë bashkëpunimin ndërkombëtar dhe të zhvillojë dhe konsolidojë demokracinë, sundimin e ligjit dhe respektimin e të drejtave të njeriut dhe lirive themelore. CFSP është krijuar për t’i mundësuar BE-së të pohojë rolin e saj si një aktor global dhe të avancojë interesat dhe vlerat e saj në skenën ndërkombëtare.

Karakteristikat kryesore të Politikës së Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë Evropiane përfshijnë:

Procesi i Vendimmarrjes: Vendimmarrja në CFSP bazohet në bashkëpunimin ndërqeveritar ndërmjet shteteve anëtare të BE-së. Në përgjithësi kërkohet unanimiteti për vendimet, që do të thotë se të gjitha shtetet anëtare duhet të bien dakord për një qëndrim të përbashkët. Kjo ndonjëherë mund të çojë në sfida në arritjen e veprimeve të shpejta dhe vendimtare. Përfaqësuesi i Lartë i Bashkimit për Punët e Jashtme dhe Politikën e Sigurisë:

Përfaqësuesi i Lartë është kryediplomati i BE-së dhe është përgjegjës për koordinimin dhe zbatimin e CFSP. Përfaqësuesi i Lartë mbështetet nga Shërbimi Evropian i Veprimit të Jashtëm (EEAS), i cili shërben si shërbim diplomatik i BE-së.

Politika e Përbashkët e Sigurisë dhe Mbrojtjes (CSDP): CFSP përfshin një politikë të përbashkët të sigurisë dhe mbrojtjes, e cila synon të zhvillojë një politikë të përbashkët të mbrojtjes për BE-në. CSDP lejon krijimin e misioneve dhe operacioneve civile dhe ushtarake për të menaxhuar krizat, parandalimin e konflikteve dhe stabilizimin pas konfliktit.

Përfaqësuesit Specialë të BE-së (EUSRs): BE-ja emëron Përfaqësues Specialë për të përfaqësuar Bashkimin në rajone të veçanta ose për çështje të veçanta. Ata punojnë për të avancuar interesat e BE-së dhe për të kontribuar në zgjidhjen e konflikteve dhe menaxhimin e krizave.

Sanksionet dhe të drejtat e njeriut: CFSP përfshin mekanizma që BE-ja të vendosë sanksione si një mjet i politikës së jashtme. Për më tepër, promovimi i të drejtave të njeriut dhe vlerave demokratike është një aspekt qendror i CFSP.

BE-ja ka një interes strategjik për integrimin e Ballkanit Perëndimor (Shqipëria, Bosnja dhe Hercegovina, Kosova, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Serbia) në BE. Megjithatë, procesi përballet me pengesa të tilla si reformat politike dhe ekonomike, konfliktet rajonale dhe mosmarrëveshjet historike.

Sundimi i Ligjit dhe Qeverisja:

Sigurimi i sundimit të ligjit, luftimi i ligjit dhe i korrupsionit nuk sfidohet në Ballkanin Perëndimor ashtu edhe në disa vende anëtare të BE-së. Për ta arritur këtë, duhet demokracia dhe besimi publik.

Siguria dhe Migrimi:

Sfidat e pacientëve, duke përfshirë problemet e konflikteve rajonale, janë parësore. Në të njëjtën kohë, menaxhimi i flukseve të migracionit në rajon dhe adresimi i të gjithëve të migracionit mbetet si për BE-në ashtu edhe për Ballkanin Perëndimor.      

Zhvillimi Ekonomik dhe Integrimi:

Zhvillimi ekonomik dhe integrimi janë jetik për stabilitetin dhe prosperitetin e Ballkanit Perëndimor. BE-ja duhet të mbështesë reformat ekonomike të përbashkëta të aktiviteteve dhe të promovojë tregtinë dhe investimet në rajon.

Marrëdhëniet me Rusinë dhe Kinën si dhe influenca e tyre në rajon

BE-ja duhet të lundrojë në muzikët e saj me lojtarët kryesorë globalë si Rusia dhe Kina. Balanci i interesave ekonomike, ka rëndësi të veçantë të mjekësisë dhe stabilitetit përballë konkurrencës gjeopolitike të një kompleksi detyrë.

Uniteti i vendosur i BE-së:

Ruajtja e unitetit midis anëtarëve të huaj të BE-së për çështjet e ndryshme të politikës së jashtme është një sfidë e jashtme. Dallimet në prioritete, vlerat dhe qasjet ndaj tyre kanë formulën e mundshme të përbashkët të një strategjie kohezive të BE-së.

Sfidat globale (pandemitë, ndryshimet Klimatike) e tjerë

Sfidat globale, të tilla si pandemitë dhe ndryshimet klimatike, veprime të koordinuara kundër. BE-ja duhet të punojë në bashkëpunim me Ballkanin Perëndimor dhe partnerë të tjerë për të adresuar këto çështje.

Transformimi Dixhital dhe Siguria Kibernetike:

Rëndësia në rritje e domain tregon sfida përsa i përket familjes kibernetike dhe transformimit dixhital të shoqërive. Bashkëpunimi në këto fusha është problem për BE-në dhe partnerët e saj.

Küresel ısınma ve sonuçları, dijitalleşme ve yapay zeka konusunun neye evrileceği tartışmaları, insanlığın geleceğini şekillendirmeye adayken Rusya ve Ukrayna savaşının derinleşmesi ve çetrefilleşmesi; buna ek olarak İsrail’in 8.000’i çocuk olmak üzere 20.000’den fazla insanı Gazze’de katletmesi, 100.000’lerce insanı göçe zorlaması küresel siyaseti ve dengeleri büyük oranda sarsmışa benziyor. Bu sarsıntılar etkileşim, hareketlilik, karşılıklı bağımlılık ve kazanç, insani değerler, demokratik kurumlar, hukukun üstünlüğü, kalkınma, onurlu yaşam konusunda dünyanın her bölgesinin eşit pay almasını engellediği gibi küresel adaletsizliği de daha da derinleştiriyor.

Balkanların, küresel düzlemde yaşanan süreçlerin etkisinde olduğu açık. Tarih boyunca medeniyetler ve büyük güçlerin etki alanında olan bölge, hem yerel hem bölgesel hem de küresel sınanmalarla karşı karşıya. Avrupa Birliği süreçleri devlet ve toplumları yorgunluğa itmişken, Rusya ve Çin gibi ülkelerin ikna edici bir gelecek perspektifi ortaya koymaktan çok uzakta oldukları da aşikar. Avrupa Birliği, Balkan halkaları ve devletleri için yine de en önemli tercih olarak öne çıkıyor. Balkan ulus devletlerin devlet ve ulus inşa süreçlerinin tamiri, hukukun inşası ve icra edilebilmesi, ekonomik kalkınma ve büyüme, demokratik kurumların inşası ve hesap verilebilirlik gibi süreçleri AB muktesabatının transfer edilmesiyle gerçekleşebileceği düşünülüyor. Bu durum, AB’nin her türlü soğuk, durgun ve oyalayıcı politikalarına da set çekebiliyor. Sırbistan ve Kosova, Bosna Hersek ve Sırbistan, Kuzey Makedonya ve Bulgaristan arasında yaşanan tarih, kimlik ve sınırlar gibi sorun alanları rahat bir şekilde hem bölge içi hem AB süreçleri hem de küresel devletlerin oyun alanına dönüşebiliyor.

Balkan Çalışmaları Vakfı (BSF) bünyesinde hem Siyaset, Ekonomi ve Toplum Araştırmaları Merkezimiz (CPESR) hem de Abdülfettah Rauf Araştırmaları Merkezimiz (ARAM), güncel ve geleceğe dair bilgi üretimini esas alarak analizler, raporlar, röportajlar, çeviriler ve perspektifler geliştirmeyi hedef almaktadır. Bu çerçevede “BSF Analizleri” başlığı altında makro düzeyde öncelikle Balkanlara dair siyaset, toplum, ekonomi, eğitim, tarih ve kültür alanları esas alınmaktadır. Diğer yandan, yüksek öğretim, göç, dış politika, siyasal hayat, devlet, Balkanlarda din ve dini gruplar, sekülerleşme ana odak başlıklar olacaktır. Bu konularda uzman ve akademisyen bir kadro ile derinlikli analizlerle toplumun ve resmi kurumların ihtiyaç duyduğu bilgi üretimi gerçekleştirilmeye çalışılacaktır.

BSF Analizleri, Balkanları merkeze alıp küresel sorun ve meydan okumaları da gündeme getirerek konjoktürel, kısmi bakış ve önerilerden ziyade derinlikli ve bütüne dair nitelikli tespitler ve öneriler sunmayı hedeflemektedir. Tarihsel ve güncel bilgi üretimini dengeleyerek geleceği inşa eden perspektifleri önceleyen bir yayın kültürü ve hafızası oluşturacağını umuyorum.

Lidhur me aspektet politike, fillimisht duhet analizuar histeria masive e cila po dominon migrimin meqë migrimin e gjejmë kudo në media dhe varet nga mënyra se si portretizohet në mediet masive dhe shpesh paraqitet me veçori alarmante si një fluks masiv dhe i hovshëm që i rrezikon vlerat, identitetin dhe sigurinë kombëtare. Në këtë drejtim, edhe riorientimi i vëmendjes dhe i fajit tek tjetri apo i huaji, u jep politikanëve një mundësi për të kamufluar të metat e tyre dhe duke politizuar migrimin në mënyrë populiste, sot migrimi ka mbuluar edhe programet e partive politike dhe është pjesë e pandashme e fushatave zgjedhore. Prandaj, migrimi duhet ç’mitizuar meqë ka divergjenca ndërmjet perceptimit dhe realitetit. Kështu, janë tre mësime kryesore që mund të nxirren lidhur me politizimin e migrimit. Së pari, nuk është e vërtetë që migrimi ka pushtuar globin meqë migrantët/emigrantët përbëjnë një përqindje jo më tepër se 4% në nivel global nga popullsia mbarëbotërore; Së dyti, migrantët e parregullt nuk përbëjnë pjesën më të madhe të migrantëve në mbarë botën meqë, shumica dërrmuese e emigrantëve në mbarë botën po udhëtojnë në mënyrë të sigurt dhe të rregullt; dhe së treti, narrativa aktuale e përhapur nga mediat masive dhe diskurset politike pengon kontributet e rëndësishme të migrantëve për shtetet pritëse dhe të origjinës, që janë më tepër pozitive, sesa negative, meqë emigrantët me të vërtetë rrisin produktivitetin e punës, duke plotësuar shpesh boshllëqet në tregun e punës, veçanërisht në vendet me popullsi në plakje duke kontribuuar gjithashtu edhe në ekonomitë e vendeve pritëse duke paguar taksa dhe duke shpenzuar rreth 85 për qind të pagave të tyre.

Lidhur me disa nga aspektet juridike, në lidhje me migrimin përdoren disa terma që kanë kuptime të ndryshme. Andaj, për të bërë një dallim, “migrantë” janë njerëzit që lëvizin nga një vend, rajon në një vend apo rajon tjetër, të shtyrë nga arsye të ndryshme, kryesisht ekonomike, ndërsa “refugjatë” janë njerëzit që për shkak të ngjarjeve të luftës ose nënshtrimit nga diskriminimi, kanë frikë se mund të persekutohen për shkak të racës, kombësisë, fesë, përkatësisë shoqërore ose politike dhe për këto arsye largohen nga vendi i tyre. Ndërkaq, “azilkërkuesit” janë emigrantët ose refugjatët që kërkojnë mbrojtje ndërkombëtare.   Republika e Maqedonisë së Veriut ka një kornizë juridike relativisht solide për rregullimin e lëvizjeve të ligjshme dhe të kundërligjshme të migrimit, si dhe në lidhje me instrumentet relevante të politikës së migrimit. Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë së Veriut (neni 29) garanton se të huajt në Republikën e Maqedonisë së Veriut gëzojnë liri dhe të drejta të garantuara me Kushtetutë, nën kushtet e përcaktuara me ligj dhe me marrëveshje ndërkombëtare. Të drejtat dhe liritë themelore të migrantëve të ligjshëm, të përcaktuara me Kushtetutë janë të përpunuara në disa dispozita ligjore, edhe atë: Ligji për të huajt i vitit 2018 me të cilin rregullohen kushtet për hyrje, dalje, largim, kthimin e të huajve me qëndrim të kundërligjshëm, si dhe të drejtat dhe detyrimet e të huajve në Republikën e Maqedonisë së Veriut; Ligji për punësim dhe punë të personave të huaj me të cilin rregullohet çështja e punësimit të të huajve dhe ndryshimet e tij, ishin në drejtim të lehtësimit të procedurave për përfitimin e lejes të punës, si dhe rritjes të mobilitetit respektivisht lëvizshmërisë të të huajve të cilët janë të punësuar në kompani në Republikën e Maqedonisë së Veriut. Megjithatë, me këtë ligj krahas kujdesit për të huajt, respektivisht dispozitat me të cilat ndalohet çdo lloj i diskriminimit të tyre, është dhënë kujdes edhe për mbrojtjen e tregut vendor të punës. Ndryshimet e fundit të Ligjit të punësimit të të huajve ishin bërë në vitin 2016. Me ata janë të precizuara kushtet dhe procedura me të cilën të huajt mund të punësohen apo të punojnë në Republikën e Maqedonisë së Veriut, përveç nëse me marrëveshje ndërkombëtare nuk është përcaktuar ndryshe. Gjatë punësimit të personave të huaj bëhet kujdes edhe për mbrojtjen e tregut të brendshëm të punës. Në fakt, sipas këtij Ligji, Qeveria e Republikës së Maqedonisë së Veriut përcakton kuotën vjetore të lejeve të punës përmes të cilave kufizon numrin e të huajve në tregun e punës. Kuota shtetërore e lejeve të punës nuk mund të tejkalojë 5% nga popullsia e Republikës së Maqedonisë së Veriut që është punësuar në mënyrë ligjore, sipas të dhënave të Entit shtetëror për statistikë; Ligji për kontroll kufitar që rregullon kontrollin kufitar, kompetencat e policisë, bashkëpunimin ndërmjet organeve shtetërore të cilat kanë kompetenca në menaxhimin kufitar dhe bashkëpunimin ndërkombëtar policor; Ligji për arsimin fillor që proklamon parimin themelor se fëmijët me shtetësi të huaj që qëndrojnë në Republikën e Maqedonisë së Veriut kanë të drejtë në arsim fillor nën kushte të barabarta si fëmijët-shtetas të Republikës së Maqedonisë së Veriut; Ligji për arsimin e mesëm që parasheh se shtetasit e huaj mund të përfitojnë arsimin e mesëm dhe kanë të drejtë të kërkojnë nostrifikimin apo ekuivalencën e diplomës të përfituar jashtë shtetit; Ligji për arsimin e lartë që përcakton se shtetasit e huaj mund të regjistrohen në studime nën kushte të njëjta si edhe shtetasit e Republikës së Maqedonisë së Veriut; Ligji për mbrojtje shëndetësore që garanton mbrojtjen themelore shëndetësore për shtetasit e huaj të punësuar në territorin e Republikës së Maqedonisë së Veriut, të huaj të cilët janë në shkollim apo aftësim profesional në Republikën e Maqedonisë së Veriut, të huaj që në territorin e RMV-së janë në shërbim të organizatave ndërkombëtare, përfaqësi të huaja konsullore apo përfaqësi të tjera apo në shërbim personal të shtetasve të huaj që gëzojnë imunitetin diplomatik. Ligji për sigurim shëndetësor që përcaktohet sigurimi shëndetësor i qytetarëve dhe të huajve, të drejtat dhe detyrimet e sigurimit shëndetësor, si dhe mënyra e realizimit të sigurimit. Edhe ky ligj rregullon të drejtat dhe kushtet për sigurim shëndetësor të kategorive të njëjta të të huajve të theksuara në Ligjin për sigurimin shëndetësor; Kodi penal që i inkriminon veprat e trafikimit të qenieve njerëzore (neni 418-а), kontrabandimi i migrantëve (nenin 418-b), organizimi i grupit dhe nxitja e kryerjes së veprave të trafikimit të qënieve njerëzore dhe kontrabandimi i migrantëve (neni 418-c) dhe trafikimi i fëmijëve (neni 418c), etj.

Burimet e huaja të të dhënave (nga organizatat/institucionet ndërkombëtare dhe nga shtetet e pranimit) mundësojnë një vlerësim më real të vëllimit dhe strukturës së emigrimit nga Republika e Maqedonisë së Veriut. Si të dhëna më gjithëpërfshirëse për numrin e imigrantëve/emigrantëve në shtetet e caktuara të pranimit/prejardhjes mund të ndahen ata të Kombeve të Bashkuara dhe të Bankës Botërore (vlerat numerike të të cilave zakonisht përputhen). Ata tregojnë se numri i përgjithshëm i qytetarëve të Maqedonisë së Veriut të cilët qëndrojnë në shtetet e pranimit në të gjithë botën në dekadën e fundit ka shënuar rritje të vazhdueshme: 527075 (v. 2010); 562907 (v. 2015); 658264 (v. 2019) dhe 693900 persona (v. 2020).   Këto të dhëna vërtetojnë se emigrimi nga Republika e Maqedonisë së Veriut pas vitit 2015 ka vazhduar me intenzitet të rritur, si në shtetet evropiane ashtu edhe në shtetet tejoqeanike të pranimit. Raporti i IOM për vitin 2020 tregon se sipas shkallës së emigrimit në vitin 2019 Republika e Maqedonisë së Veriut është në grupin e top dhjetë shteteve në botë me numrin më të madh të emigrantëve jashtë shtetit. Sa i përket vendndodhjes gjeografike të qytetarëve të Maqedonisë së Veriut jashtë vendit në bazë të burimeve të huaja të të dhënave, mund të konstatohet se edhe pas vitit 2015, Australia, SHBA, Gjermania, Italia dhe Zvicra kanë mbetur pesë shtetet e pranimit me numrin më të madh të migrantëve nga Maqedonia e Veriut. Në shtetet evropiane të pranimit, si destinacione më të rëndësishme ndahen: Gjermania, Italia, Zvicra, Austria, dhe Sllovenia.

Në raportet vjetore të progresit për Maqedoninë e Veriut, Komisioni Evropian bën vlerësime për përmbushjen e kritereve të Kopenhagës për anëtarësim në BE, duke specifikuar se disa çështje mbeten ende problem për shtetin dhe të përsëritura vazhdimisht. Bëhet fjalë për disa fusha ku ka vonesa dhe mungesë vullneti politik për t’i adresuar ato, siç është ndikimi politik mbi administratën publike dhe gjyqësorin; zbatimi selektiv i ligjit; jostabiliteti i brendshëm politik dhe marrëdhëniet e brishta ndëretnike, korrupsioni, etj.

Krahas sfidave të brendshme për anëtarësimin në BE, Maqedonia e Veriut po përballet me mosmarrëveshje dhe probleme me fqinjtë. Pas tejkalimit të dallimeve rreth emrit të shtetit me Greqinë fqinje, një pengesë e madhe për procesin e pranimit është mosmarrëveshja ende e pazgjidhur me Republikën e Bullgarisë për identitetin kombëtar. Bullgaria, duke qenë një vend anëtar i BE-së për një kohë të gjatë, ka të drejtën e vetos kundër anëtarësimeve të reja dhe ka deklaruar vazhdimisht se do të bllokojë pranimin e Maqedonisë së Veriut nëse çështjet identitare nuk zgjidhen paraprakisht.

Me një fjalë, faza tjetër e procesit eurointegrues kërkon përkushtim të vërtetë dhe një qasje më korrekte ndaj problemeve reale. Ndërkohë, zhvillimi i negociatave do të kërkonte edhe angazhimin e kapaciteteve të disponueshme dhe angazhimin për burime të reja njerëzore jashtë institucioneve qeveritare, të cilat mund të kontribuojnë në këtë proces.

Duke pasur parasysh aktualitetin për çështjen e emrit dhe identitetin e kombit maqedonas, është evidente se Bullgaria ka avantazhin e faktit se është anëtare e strukturave euro-atlantike dhe nga ky pozicion mund të pengojë anëtarësimin e Maqedonisë së Veriut në BE. Kjo do të thotë se Maqedonia e Veriut do të mbetet jashtë BE-së, ndërsa qytetarët vlerësojnë se mosmarrëveshja nuk mund të shtrihet në pafundësi, pasi mbajtja e një situate të tillë në status quo mund të ndikojë negativisht në marrëdhëniet ndëretnike, duke pasur parasysh dallimet në mes të komunitetit maqedonas dhe atij shqiptar.

Çështjet e pazgjidhura në fjalë janë kundërproduktive dhe japin sinjalin e mungesës së vullnetit për të zgjidhur mosmarrëveshjen. Në këtë drejtim, fqinjëve iu dha një argument i fortë se Maqedonia e Veriut nuk dëshiron kompromis dhe u vendos në pozitë të vështirë dhe rritje të presionit ndërkombëtar. Prandaj, nga Maqedonia e Veriut kërkohet që të mos mbetet peng i historisë, por duhet të vendosë midis izolimit dhe integrimit. Mirëpo, kjo nuk po ndodh, sepse partitë politike ende vazhdojnë të kërkojnë reputacion politik brenda shtetit, e jo të ardhme euroatlantike të qytetarëve të tyre. Për momentin, Maqedonia e Veriut nuk ka ambient poltik për t’i inkorporuar ndryshimet kushtetuese, që kërkojnë futjen e bullgarëve në preambulën e kushtetutës së Maqedonisë së Veriut, si kërkesë e palës bullgare për të zhbllokuar procesin euro-integrues dhe marrjen e datës për fillimin e negociatave me BE-në.

Përderisa kjo duket e pamundur pa mbështetjen e opozitës maqedone në parlament (VMRO-DPMNE), duket si opsion e pamundur në këtë konstelacion politik të raporteve qeveri-opozitë, të realizohet euro-integrimi i vendit sipas planit të BE-së dhe qeverisë aktuale (LSDM-BDI-ASH). Ky ngërç politik ka mundësi që të rrit ndikimet pro-ruse, kineze, iraniane dhe të tjera në rajon, që mund jo vetëm të bllokojnë euro-integrimin e vendeve të Ballkanit Perëndimor, por edhe të nxit raporte konflikti dhe destabilizim në rajon duke përdorur antagonizmat historik dhe fetar mes popujve të Ballkanit. Si rrezik nga ky ndikim, e shoh të arsyeshme një vendim gjeopolitik nga BE-ja për të integruar rajonin, përkundrejt vlerësimeve të progresit individual të shteteve, krejt kjo që të eviton ndikimet e dëmshme për rajonin në tërësi. BE-ja në anën tjetër nuk do të humbte nga ky veprim, sepse bëhet fjalë për një rajon me po aq banor sa që ka vetëm Rumania, pra nuk do të ngarkon shumë buxhetin e BE-së nëse i pranon të gjitha vendet e Ballkanit Perëndimor me një vendim politik, sikur ishte rasti i vitit 2004 me pranimin e 10 vendeve nga Evropa Qëndrore dhe Lindore. Aq më tepër se, duke marrë në konsideratë pandërgjegjshmërinë politike të liderëve në vendet e Ballkanit Perëndimor për të evropianizuar vendet e tyre, konsideroj se një anëtaresim me vendim politik të rajonit si tërësi do të parandalonte së pari mundësinë e destabilizimit, dhe më pas anëtarësimit, mundet që të kërkohet nga këta shtete një ndërgjegjësim më i lartë politik edhe përmes dënimeve dhe sanksioneve brenda sistemit ekzistues të BE-së të “disiplinohen” në drejtim të vendosjes së sistemit funksional në shtetet e tyre, që për një kohë racionale të arrihen standardet e BE-së edhe në këta vende.

Në vitin 2020, numri i migrantëve ndërkombëtar në nivel global arriti rreth 281 milionë, që përkon me rreth 3.6% të totalit të popullsisë botërore. Në Ballkanin Perëndimor, sfida kryesore për shoqërinë është procesi i tkurrjes dhe plakjes së popullsisë, i ndikuar nga nivelet e ulëta të lindjeve dhe emigrimi masiv. Nga viti 1990, numri i migrantëve nga ky rajon është dyfishuar, duke arritur në pothuajse 4.6 milionë në vitin 2019. Kjo tendencë ka qenë e shprehur në mënyrë të veçantë në Shqipëri dhe Bosnjë Hercegovinë, ku mbi 40% e popullsisë rezidente ka qenë e përfshirë në procesin e emigrimit. Bosnja dhe Hercegovina ka qenë vendi me numrin më të lartë të emigrantëve në rajon, me 1.65 milionë, ndjekur nga Shqipëria me 1.2 milionë dhe Serbia me 0.95 milionë në vitin 2019 (UN Statistics, 2019).

Shkalla neto e migrimit për Maqedoninë e Veriut ishte -0,481 për 1000 banorë në vitin 2022. Sipas Organizatës Ndërkombëtare për Statistikat e Migracionit për vitin 2019, Maqedonia e Veriut ishte një nga 20 vendet në mbarë botën me një stok emigrantësh që tejkalonte 25% të popullsisë rezidente (Qeveria e Republikës së Maqedonisë së Veriut 2021). Sipas të dhënave të OKB-së për vitin 2020, pesë vendet kryesore të destinacionit për qytetarët e Maqedonisë së Veriut ishin Turqia, Gjermania, Zvicra, Italia dhe Australia (Tabela 1).

Tabela 1. Stoku ndërkombëtar i migrantëve në mesin e vitit 2020, Maqedonia e Veriut

Burimi:  UN statistics

Nga ana tjetër, diaspora e madhe dhe në rritje ofron mundësi zhvillimi ekonomik dhe social të ekonomive dërguese. Këtu përfshihen remitancat, të cilat ofrojnë mbështetje të menjëhershme financiare, dhe investime në biznese dhe në pasuri të paluajtshme që stimulojnë ekonomitë lokale. Diaspora sjell gjithashtu njohuri dhe aftësi të fituara jashtë vendit, duke nxitur inovacionin dhe konkurrencën. Rrjetëzimi dhe partneritetet e lehtësuara nga komunitetet e diasporës mund të përmirësojnë bashkëpunimet ndërkombëtare, ndërsa ndikimi i tyre kulturor dhe përpjekjet sipërmarrëse kontribuojnë në diversifikimin ekonomik. Për më tepër, anëtarët e diasporës shpesh angazhohen në filantropi, duke mbështetur projektet e komunitetit, arsimin dhe kujdesin shëndetësor. Kthimi i individëve të diasporës mund të çojë në një “fitim të trurit”, duke promovuar më tej inovacionin. Përpjekjet e avokimit dhe lobimi nga diaspora mund të ndikojnë në politikat që përfitojnë vendet e tyre të origjinës. Në thelb, diaspora luan një rol vendimtar në zhvillimin e qëndrueshëm ekonomik për vendin e origjinës.

Remitancat

Remitancat janë një burim i rëndësishëm të ardhurash për shumë familje në Ballkanin Perëndimor. Punëtorët nga rajoni që migrojnë në vendet më të pasura në Evropën Perëndimore shpesh dërgojnë para te familjet e tyre. Këto para mund të përdoren për konsum, investime ose kursime dhe mund të ndihmojnë në zbutjen e varfërisë dhe përmirësimin e standardeve të jetesës në rajon. Remitancat personale, llogaritur si përqindje e PBB-së, ishin  3% në vitin 2022 për Maqedoninë e Veriut. Remitancat e dërguara familjeve në vendet e origjinës mund të zyrtarizohen më tej për të realizuar potencialin e tyre të plotë të zhvillimit.

Edhe pse remitancat mund të paraqesin një burim të rëndësishëm të të ardhurave për vendet e origjinës, ky ndikim financiar mund të bëj këto vende tepër të varura nga këto transaksione nga jashtë dhe si rezultat ekonomitë e këtyre vendeve të jenë të varura nga ndryshimet dhe luhatjet e ekonomive të vendeve pritëse.

Efektet e migrimit në tregun e punës

Shpresohej që migrimi do të ndihmonte në adresimin e problemeve me të cilat përballet forca punëtore dhe tregu i punës; megjithatë, pritshmëria se emigracioni do të lehtësonte papunësinë afatgjatë nuk u realizua. Pavarësisht emigrimit të lartë të fuqisë punëtore, papunësia mbetet një nga problemet më të mëdha të vendit – e cila tani është në një kontekst edhe më pak të favorshëm për shkak të mungesës serioze të disa llojeve të punës dhe aftësive të nevojshme për të nxitur zhvillimin ekonomik. Sipas të dhënave të Eurostat, numri i qytetarëve në moshë pune (15-64 vjeç) të Maqedonisë së Veriut në vendet pritëse evropiane u rrit nga 200,158  në vitin 2015 në 219,438 në vitin 2020.

Emigrimi i popullsisë ekonomikisht aktive ka rritur mungesën e fuqisë punëtore në vend, veçanërisht të profileve të caktuara. Analiza e ESARNM-së e aftësive të kërkuara tregon se tregut të punës i mungon vazhdimisht fuqia punëtore me arsim të lartë në fusha të caktuara (programues softuerësh, inxhinierë mekanikë, mjekë, specialistë IT dhe teknologë, etj), si dhe punëtorë me arsim profesional. Situata aktuale në Maqedoninë e Veriut nënkupton nevojën për një harmonizim më të madh të politikës arsimore në të gjitha nivelet me kërkesat e tregut të punës. Regjistrimi masiv i të rinjve në arsimin e lartë ka rezultuar në mbiprodhimin e një fuqie punëtore me arsim të lartë të profileve të caktuara që nuk mund të absorbohen në tregun e punës. Kjo ka sjellë një rritje të papunësisë së personave me arsim të lartë dhe në intensifikimin e emigrimit intelektual.

Largimi i trurit

Një shqetësim i rëndësishëm është emigrimi i individëve të aftë dhe të arsimuar, të quajtur shpesh si “ikje truri”. Kur punëtorët e arsimuar dhe të kualifikuar largohen nga vendi, kjo mund të pengojë zhvillimin ekonomik dhe të pengojë rritjen e sektorëve të rëndësishëm si kujdesi shëndetësor, arsimi dhe teknologjia. Sipas Qeverisë së Republikës së Maqedonisë së Veriut (2019), ka pasur një emigrim në rritje të të rinjve me arsim të lartë nga Maqedonia e Veriut gjatë dekadës së kaluar, duke përfshirë akademikë dhe shkencëtarë nga universitetet dhe qendrat kërkimore.

Megjithëse ka mungesë të të dhënave për të matur me saktësi shkallën dhe natyrën e ikjes së trurit dhe kthimit të mundshëm të trurit, një studim nga Leitner (2021) i Institutit të Vienës për Studime Ekonomike Ndërkombëtare (wiiw) hedh dritë mbi fenomenin e “rikthimit të trurit” përmes një sondazhi të studentëve që kthehen në Maqedoninë e Veriut pas përfundimit të studimeve jashtë vendit. Maqedonia e Veriut konsiderohet si një vend me mungesë të politikave efektive që adresojnë çështjet e ikjes së trurit dhe përfitimit të trurit. Strategjia Kombëtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut për bashkëpunim me diasporën 2019–2023 përfshin katër shtylla të politikave, planeve veprimi dhe operacionale (Qeveria e Republikës së Maqedonisë së Veriut 2019), por zbatimi është i dobët.

Si përfundim, efektet ekonomike të migrimit në Ballkanin Perëndimor janë komplekse dhe të shumëanshme. Ndërsa remitancat mund të ofrojnë një burim jetik të ardhurash dhe investimesh, ikja e trurit dhe sfidat e tjera duhet të menaxhohen me kujdes për të siguruar zhvillim të qëndrueshëm ekonomik në rajon. Politikëbërësit në këto vende duhet të gjejnë një ekuilibër midis shfrytëzimit të aspekteve pozitive të migracionit dhe zbutjes së pasojave negative të tij. Qeveria e Maqedonisë së Veriut në bashkëpunim me Ministrinë e Arsimit dhe Shkencës duhet të rishikojë dokumentet ekzistuese kombëtare që kanë të bëjnë me çështjen e migracionit dhe të bëjnë shumë më tepër për të zbatuar politikat e orientuara drejt frenimit të “ikjes së trurit”. Si të frenohet kjo humbje e talenteve  mbetet një sfidë e madhe, veçanërisht për një vend që është demografikisht i vogël dhe ekonomikisht dhe gjeografikisht periferik brenda Evropës. Masat e dukshme të politikave që sugjerohen janë krijimi i më shumë vendeve të punës, paga më të larta, kushte më të mira pune dhe programe të përshtatshme trajnimi për të përshtatur hyrjet e reja në tregun e punës me ata sektorë ku ka kërkesë dhe potencial për zgjerim.